Posiadacz [2026]

Rękawiczki, porcelana i żona

Jesień z rodziną, która wszystko wycenia

Przyznaję, że przy pierwszych rozdziałach „Posiadacza” miałam ochotę policzyć wszystkie opisane w nim rękawiczki, krzesła i filiżanki. Sięgnęłam po powieść Johna Galsworthy'ego w jesienny wieczór i szybko zrozumiałam, dlaczego już ponad sto lat temu Virginia Woolf zarzucała autorowi pisanie o sprawach nieistotnych. Faktura rękawiczek, odcień sukni, jakość mebli: tutaj wszystko jest dokładnie opisane i wycenione. Im dalej czytałam, tym bardziej zastanawiałam się, czy ten nadmiar to wada książki, czy jej najmocniejsza strona.

Wszystko zaczyna się od zaręczyn

„Posiadacz” ukazał się w 1906 roku i otwiera „Sagę rodu Forsyte'ów”, cykl, któremu John Galsworthy zawdzięcza przede wszystkim Nagrodę Nobla z 1932 roku. Akcja zaczyna się w Londynie w 1886 roku, na przyjęciu zaręczynowym młodej June i Filipa Bosinneya, architekta bez pieniędzy i pozycji. Rodzina przygląda się narzeczonemu jak ryzykownej inwestycji, bo pomnażanie majątku jest dla niej najważniejsze. W centrum stoi Soames Forsyte, prawnik, który swoją żonę Irenę traktuje jak drogocenny przedmiot w kolekcji. Kiedy zamawia u Bosinneya projekt domu w Robin Hill, poukładany świat Forsyte'ów zaczyna się sypać.

Autor wiedział, o czym pisze. Sam pochodził z zamożnej rodziny prawniczej, a przez prawie dziesięć lat kochał Adę, nieszczęśliwą w małżeństwie żonę swojego kuzyna, którą mógł poślubić dopiero w 1905 roku, rok przed wydaniem „Posiadacza”. To powieść obyczajowa w starym stylu, trochę jak „Lalka”: liczy się w niej codzienne życie, rozmowy i obyczaje, a wielkie dramaty rozgrywają się po cichu. Podczas lektury najbardziej ciekawiło mnie, jak w tej rodzinie myślenie o pieniądzach przenika do wszystkiego, nawet do miłości.

Rzeczy zamiast uczuć

Opisy, które na początku mnie męczyły, z czasem zaczęły mi się podobać. John Galsworthy pisze o rękawiczkach, porcelanie i cenach obrazów z taką samą starannością, z jaką Forsyte'owie liczą pieniądze. Zrozumiałam, że te wszystkie szczegóły budują emocjonalną klaustrofobię: czułam się jak w ciasnym salonie zastawionym meblami, z którego nie da się wyjść. Gdy rodzina plotkuje o zaręczynach June, James „wciąż jeszcze badał markę porcelanowej filiżanki”, a Soames kupi obrazy Corota, jeśli dostanie je „za możliwą cenę”: dla Forsyte'ów rzeczy są jedynym sposobem mówienia o uczuciach. Virginia Woolf miała więc trochę racji, ale moim zdaniem materialistami są tu bohaterowie, a autor patrzy na nich z dużą dawką ironii.

Soames traktuje małżeństwo jak umowę handlową, a tak naprawdę chce mieć żonę na własność. Mimo to trudno uznać go za zwykły czarny charakter. Pragnie bliskości, ale umie ją okazać tylko przez kupowanie i kontrolowanie, a dom w Robin Hill ma być dla Ireny jednocześnie prezentem i klatką. John Galsworthy pozwala mu cierpieć, więc chwilami łapałam się na tym, że mu współczuję, choć jego zachowanie budziło mój sprzeciw.

Przewracając kolejne strony, nie mogłam przestać myśleć o Irenie. Prawie nie wiemy, co myśli, bo patrzymy na nią oczami Soamesa, Bosinneya i plotkujących ciotek. Kobieta traktowana przez męża i prawo jak własność nie dostaje w tej książce własnego głosu. Rozwód był wtedy skandalem, a kobieta bez majątku, która odchodziła od bogatego męża, traciła pozycję w towarzystwie i środki do życia. Irena odpowiada więc milczeniem, które jest jej jedynym sposobem na sprzeciw.

Na co się przygotować

Ta książka wymaga cierpliwości. Na początku pojawia się kilkanaście postaci naraz, a akcja rozkręca się powoli. Trochę zabrakło mi pełniejszego portretu Bosinneya: nie znamy jego myśli, a on sam, podobnie jak Irena, mówi niewiele, więc jego zachowanie bywa trudne do zrozumienia. John Galsworthy rysuje go grubą kreską jako przeciwieństwo Soamesa, artystę z zewnątrz, którego Forsyte'owie przez miękki kapelusz przezywają „piratem”.

Przekład Róży Centnerszwerowej dobrze oddaje klimat tamtych lat, choć niektóre zwroty brzmią dziś staroświecko. Uprzedzam też, że w powieści pojawia się przemoc w małżeństwie, także seksualna, opisana jednak bardzo oszczędnie.

Rachunek, który się nie zgadza

Teraz już wiem, że cały ten nadmiar rzeczy ma sens: dzięki niemu widać, jak bardzo Forsyte'owie mylą miłość z posiadaniem. Dom staje się tu więzieniem, a żona kolejnym eksponatem w kolekcji. Bogaci panowie mogą na początku odstraszać chciwością, ale ich osobiste dramaty z czasem zaczynają naprawdę obchodzić czytelnika. Ta historia o zaborczości i kontroli wcale się nie zestarzała, a Nobel w dziedzinie literatury trafił we właściwe ręce.

„Posiadacza” polecam tym, którzy lubią „Lalkę” Bolesława Prusa, powieści obyczajowe i rodzinne historie opowiadane bez pośpiechu. Nowe wydanie Wydawnictwa MG to dobra okazja, żeby poznać tę książkę albo do niej wrócić. Kto cierpliwie przebrnie przez pierwsze rozdziały, zostanie z Forsyte'ami na dłużej, bo dalsze losy rodziny opisuje w polskim przekładzie tom „W matni”.

Wiemy, że nie można posiadać drugiego człowieka tak, jak posiada się dzieło sztuki czy też dom. Ale to wcale nie było takie oczywiste jakiś czas temu. Właśnie o to pyta John Galsworthy w „Posiadaczu”, czyli w tomie otwierającym jego monumentalne, nagrodzone literacką Nagrodą Nobla dzieło - „Sagę rodu Forsyte’ów”.

Ta licząca kilkaset stron powieść obyczajowa to bezlitosna, a zarazem niezwykle elegancka sekcja zwłok przeprowadzona na angielskiej wyższej klasie średniej u schyłku epoki wiktoriańskiej. Galsworthy z chirurgiczną precyzją i ironicznym dystansem opisuje świat, w którym najwyższą wartością stał się kapitał, a miłość, piękno i ludzkie emocje zostały przeliczone na funty i zamknięte w złotej klatce społecznych oczekiwań.

John Galsworthy to jeden z najważniejszych i najbardziej cenionych brytyjskich powieściopisarzy i dramaturgów przełomu XIX i XX wieku. Jako bystry obserwator przemian społecznych, zyskał sławę dzięki umiejętności portretowania angielskiej elity, z której sam się wywodził, co dało mu unikalny wgląd w jej sekrety, hipokryzję i skrajny materializm.

Styl Galsworthy’ego charakteryzuje się typowo brytyjską powściągliwością, chłodną elegancją oraz subtelną, ale niezwykle celną ironią. Autor nie potrzebuje tanich sensacji, by obnażyć moralną pustkę swoich bohaterów. Zamiast tego z wielkim spokojem buduje panoramiczny, niezwykle plastyczny obraz świata, który choć na zewnątrz wydaje się potężny i nienaruszalny, pod wpływem wewnętrznych namiętności zaczyna powoli, ale nieuchronnie pękać.

MAŁŻEŃSTWO JAKO TRANSAKCJA HANDLOWA

Fabuła „Posiadacza” skupia się wokół zamożnej rodziny Forsyte’ów, dla której życiowym credo jest gromadzenie i utrzymywanie własności. Główną osią dramatu staje się małżeństwo Soamesa Forsyte’a (człowieka będącego uosobieniem rodowego materializmu, odnoszącego sukcesy konesera sztuki) z piękną, ubogą i niezwykle wrażliwą Ireną. Dla Soamesa żona jest najcenniejszym klejnotem w jego bogatej kolekcji, kolejną rzeczą, którą zdobył i którą chce bezwzględnie kontrolować. Irena, dusząc się w tym pozbawionym miłości związku, zakochuje się z wzajemnością w młodym, zbuntowanym architekcie, którego Soames wynajął do budowy swojej nowej, luksusowej posiadłości. Ten zakazany, pełen pasji romans staje się katalizatorem, który burzy pozorny spokój rodziny i doprowadza do serii tragicznych w skutkach wydarzeń.

Przeżywając tę wiktoriańską opowieść, miałem poczucie obcowania z literaturą najwyższej próby. Galsworthy zachwycił mnie plastycznością, z jaką odtworzył realia epoki - duszne salony, zapach drogich cygar i nieustanny, towarzyski teatr pozorów. To gęsta, rozbudowana i niespieszna proza, w której autor nie boi się dawać przestrzeni na wnikliwe analizy psychologiczne bohaterów i szerokie tła obyczajowe.

Jedynym elementem, który momentami wywoływał we mnie lekkie poczucie znużenia i powstrzymał mnie przed wystawieniem wyższej oceny, jest specyficzny, momentami zbyt chłodny i zdystansowany ton narracji. Galsworthy bywa tak bardzo obiektywnym obserwatorem, że jego bohaterowie wydają się czasem bardziej figurami na szachownicy społecznych procesów niż ludźmi z krwi i kości. Ponadto drobiazgowe opisy koligacji rodzinnych w pierwszych rozdziałach mogą początkowo przytłaczać. Kiedy jednak wejdzie się już w ten rytm, intryga całkowicie wynagradza te początkowe przeszkody.

WERDYKT

„Posiadacz” to niezwykle udane otwarcie wielkiej sagi, które do dziś zachwyca trafnością swoich obserwacji na temat ludzkiej chciwości i dumy. John Galsworthy napisał książkę uniwersalną - choć odzwierciedla ona konkretny moment w historii Anglii, to mechanizmy traktowania relacji w sposób transakcyjny pozostają aktualne również w XXI wieku.

To lektura wymagająca skupienia i literackiej dojrzałości, ale oferująca w zamian ogromną satysfakcję i niezapomniany, klasyczny klimat. Zdecydowanie polecam.

                „Posiadacz” to pierwszy tom dziesięciocyklowej „Sagi rodu Forsyte’ów” autorstwa John’a Galsworthy’ego. Autor otrzymał za niego literacką Nagrodę Nobla.

                Powieść czytało mi się początkowo z trudem. Tłumaczenie jest stylizowane na mowę dziewiętnastowieczną, a autor lubuje się w wielokrotnie złożonych, rozciągniętych czasem na pięć linijek zdaniach. Zdecydowanie jest to książka, w którą trzeba się wgryźć. Ale kiedy znajdzie się już odpowiedni rytm i przyzwyczai do charakterystycznego stylu – w pełni można rozsmakować się w psychologicznym studium wiktoriańskiej hipokryzji w jej najgłębszym wydaniu. Autor bowiem bezlitośnie opisuje angielskie wyższe sfery u schyłku XIX wieku. Pokazuje chciwość, nadmierną dumę i, co tu dużo mówić, głupotę. Rozkłada na czynniki pierwsze hermetyczny świat, w którym o człowieczym być lub nie być decyduje wyłącznie pieniądz. Każdy mężczyzna z rodu Forsyte’ów rozmyśla tylko o tym, jak zgromadzić jeszcze więcej kapitału.

                Opisy poszczególnych członków rodziny są kapitalne. Nikt tu nie jest papierowy i nijaki. Każdy z bohaterów do czegoś dąży, za czymś goni i z jakiegoś powodu jest nienasycony. Osią powieści są małżeńskie problemy Soames’a i Ireny Forsyte. Podczas rodzinnego spotkania z okazji zaręczyn June z ubogim architektem Filipem Bosinney’m członkowie rodziny szepczą między sobą, że Soames i Irena mają – na prośbę kobiety - oddzielne sypialnie. Soames jest przystojnym, zamożnym adwokatem, który nie spuszcza na sekundę spojrzenia ze swojej pięknej żony. A Irena mu się wymyka. Jest kobietą, na której skupiają się spojrzenia wszystkich osób w pomieszczeniu – piękna, eteryczna, zachwycająca. I bardzo nieszczęśliwa. Wyszła za mężczyznę bez miłości i dusi się w złotej klatce. I tu pojawia się sedno tej powieści. Soames jest tytułowym „posiadaczem”. On całe swoje życie opiera na finansowych zyskach, pomnażaniu kapitału i prawie własności. Irena jest dla niego jak kolejny piękny przedmiot w kolekcji dzieł sztuki. Luksusowy. Olśniewający. Biorąc ją za żonę był pewien, że uda mu się kupić jej miłość podarkami i prezentami. Ale Irena wie, że miłości nie da się zdobyć w ten sposób. Sytuacja komplikuje się, kiedy Soames wpada na pomysł wybudowania domu na wsi a jako architekta zatrudnia narzeczonego June, Filipa. Bosinney zaczyna coraz więcej czasu spędzać z Ireną i młodzi zakochują się w sobie bez reszty. Przez pewien czas próbują ukryć swoją miłość i fascynację przed światem zewnętrznym, ale rodzina Forsyte’ów nie jedno już widziała i przeżyła. Pojawiają się plotki i domysły. Wkrótce wyprowadzony z równowagi Soames traci nad sobą kontrolę, a miłosny trójkąt przemienia się w prawdziwą tragedię, w której ginie człowiek.

                Najmocniejszą stroną „Posiadacza” jest warstwa psychologiczna. Każdy z bohaterów ma określony charakter i postępuje według własnego kodeksu moralnego. Tytułowy posiadacz, Soames, mimo wrodzonego despotyzmu i pewnej brutalności jest mimo wszystko też postacią tragiczną. Postępowanie żony sprawia, że mężczyzna jest od kilku lat nieszczęśliwy i sfrustrowany. Bezradny wobec braku miłości od osoby, którą ubóstwia. Irena też jest postacią tragiczną – kobietą uwięzioną w małżeństwie bez miłości, błagającą męża o zwrócenie wolności. Spotykając się z jego odmową staje się milcząca, zimna i absolutnie niedostępna. Rozkwita dopiero podczas spotkań z Filipem. Nieszczęśliwe małżeństwo Soames’a i Ireny zmusza do refleksji na temat życiowych wyborów i uczuć.

                Londyn w „Posiadaczu” jest miejscem w którym czytelnik obejrzeć może pełną panoramę społeczną tamtych czasów. Salonowe ploteczki, intrygi, rodzinne zgromadzenia, na których obmawia się krewnych za ich plecami, luksusowe obiady i kolacje – wszystko to demaskuje fasadowość, powierzchowność i pustkę wyższych sfer. Autor opisuje w szczegółach architekturę, potrawy i stroje, sprawiając, że czytelnik wnika wszystkimi zmysłami w klimat schyłku XIX-wiecznej Anglii. Powieść stanowi genialną satyrę społeczną.

                Zakończenie może wbić w fotel, a przynajmniej ja, po prowadzonej w powolnym tempie, wyważonej fabule tak dramatycznego finału się nie spodziewałam. „Posiadacz” jest gorzką powieścią o tym, że najcenniejszych rzeczy w życiu, jak na przykład miłość albo wolność, nie da się kupić i mieć na własność. To głęboka, poruszająca i niezwykle trafnie obrazująca wiktoriańską moralność lektura. Gorąco polecam.

MB

„Posiadacz” jest pierwszą częścią ‘Sagi Forsyte'ów’. Zresztą pierwotnie pod właśnie takim tytułem opublikowano ową książkę. Przyjmuje się, że jest to pierwsza i równocześnie najlepsza część z całej serii Johna Galsworthy'ego. Czy słusznie? Nie wiem. Czytelnicy muszą mi to jednak wybaczyć, albowiem - mówiąc szczerze - nie znam innych. Warto natomiast nadmienić, że są w sumie trzy części, a dwie pozostałe to "W matni" oraz "Do wynajęcia". Natomiast po lekturze "Posiadacza" mam szczerą ochotę na zapoznanie się z pozostałymi dwiema książkami z wzmiankowanej trylogii. Z jednym "ale". Na tego typu literaturę trzeba mieść odpowiedni moment. Książka - chociaż praktycznie bez dialogów - jest mocno przegadana. Wszystko - dosłownie wszystko jest tutaj zawarte w opisach. Insza inszość, iż opisy te są doskonałe. Zaoferowany sposób przegadania wydaje się dość typowy dla tego typu literatury - osadzonej mocno w przeszłości. Podczas lektury miałam w głowie wizualizację rodem z filmu kostiumowego. Bardzo przypadł mi do gustu ten zabieg, natomiast wymaga od czytelnika dużej uważności i skupienia (łatwo pogubić się w pajęczej sieci słów, opisów i wszystkich innych imponderabiliów). Galsworthy minimalistą nie był, ale jest to konsekwentne i wiarygodne - cała epoka wiktoriańska za ascetyczną raczej nie uchodzi. Zresztą przypomina w tej kwestii Dickensa - również mocno naszpikowanego detalami, drobiazgami i tylko (jak się wydaje) czyhającego na słabszy moment czytelnika, który niepostrzeżenie może wypaść z torów zawiłej, chociaż wcale nie wartkiej akcji. To o tyle nie dziwi (podobieństwo do Dickensa), iż właśnie na Charles'ie D. wzorował się Galsworthy w swojej twórczości.

​Jest tu dużo humoru (śmierć 90-letniej ciotki jest szokiem dla całej rodziny... jak to tak można wziąć i umrzeć?). Jest ciotka Irena - czarna owca, burzycielka standardów z końca XIX wieku. A całość rozpoczyna się od - nie inaczej - przyjęcia rodzinnego. Otrzymujemy portret wiktoriańskiej dulskości pełną gębą (plotki, ploteczki, plotunie)...  Zakłamanie, podwójna moralność... Całe jestestwo budowane na kanwie forsy, a wartość człowieka mierzona miarą zasobności. Proszę Państwa: jest cudnie. 

​Nie sposób się nudzić - ale też nie sposób czytać Posiadacza na wpół gwizdka... trzeba być czujnym czytelnikiem, mieć niezmęczony umysł i dać się ponieść zawiłościom genealogiczno-towarzyskim. Doprawdy połapać się kto z kim ten teges, kto z kim ma dziecko i kto mógłby/chciałby z kim - wymaga sporej tężyzny umysłowej. Biada temu, kto na momencik odleci gdzieś myślami... trzeba się cofnąć i od odtwarzać trajektorię umysłów i ciał bohaterów. 

Jest tu doprawdy wszystko - że powtórzę: jest cudnie. Ale też autentycznie... Galsworthy pokazuje, jak los jednostki może doprowadzić do upadku całego rodu. Analogiczny portret można znaleźć w filmie Stanleya Kubricka "Barry Lyndon" (nomen omen całkiem niezłym; 4 Oscary; polecam).

​I taki był pierwotnie plan Galsworthyego - stworzyć obraz wiktoriańskiego społeczeństwa. Wiarygodny obraz, warto dodać. Trafność spostrzeżeń Autora i ich umiejętne spisanie zostało dostrzeżone i docenione dwukrotnie. Po pierwsze Noblem w 1932 roku, a po drugie w latach 60-tych, gdy nakręcono serial telewizyjny na podstawie sagi. 

​Do rzeczy: początek może zniechęcać (nie warto się poddawać). Trzeba (zachęcam) przebrnąć przez pierwsze kilkakhmkhmkhm :-) stron i otrzymać nagrodę w postaci malowniczego opisu standardów towarzyskich XIX wieku. Warto. Inteligentna książka.