Porachunki Osobiste [2026]

„Porachunki osobiste” to zbiór esejów Tyrmanda, które ukazały się w różnych emigracyjnych periodykach. Wiele z nich jest mocno aktualnych do dziś, część nawet jawi się jako trafne przewidywanie przyszłości, a przecież pisane były ponad 40 lat temu!

Na początku autor rozprawia się z urzędnikami-aparatczykami, dzięki którym przez lata nie wydawano mu paszportu (książek także!). Wielu obecnie czytającym musi się to jawić jako kompletny absurd. Po Europie podróżujemy tylko z dowodem osobistym, a na paszport (nowy) czekamy najwyżej 2 – 3 tygodnie i tak narzekając, że to długo. Nikt już nie pamięta czasów, kiedy paszport był jednym z najbardziej luksusowych dóbr. W końcu przecież udało się Tyrmandowi wyjechać z Polski. Okazało się, że na stałe.

Jego poglądy nawet na zachodzie trochę odbiegały od myśli lewicowego salonu, który starał się zdominować naukę i kulturę. Bardzo ciekawe są jego analizy dotyczące tego, w jaki sposób Żydzi zbudowali swoją potęgę w Stanach Zjednoczonych i dlaczego nam się to nie udało. Analizuje postępowanie Włochów, Irlandczyków, którzy w jakiś sposób zaznaczyli swoją odrębność, a jednocześnie wtopili się w amerykańskie społeczeństwo.

Swego czasu czytałem analizy (nie pamiętam już gdzie i kiedy, ale lat temu sporo), że Francja jest krajem, który potrafi asymilować przybyszy i czynić z nich Francuzów. Jakoś ostatnimi czasy niezbyt się to sprawdza. Model amerykański na tym tle jawi się jako w pełni udany eksperyment, gdzie przybysze z całego świata potrafili stworzyć nowe społeczeństwo i nadal potrafią asymilować przybyszy. Może nie w sposób doskonały, ale na pewno w miarę udany. Taką samą siłę miało kiedyś Cesarstwo Rzymskie. Nie mniej prawdopodobnie właśnie z tego powodu (asymilacji barbarzyńców) jednak upadło.

Bardzo dużo miejsca poświęca autor Polakom w Ameryce – i tym znanym i tym bezimiennym z dowcipów o Polakach. Dowcipy te bardzo często były toporne i obraźliwe, ale Tyrmand trafnie zauważa, że na przykład Grecy czy Litwini chętnie staliby się podmiotami tych dowcipów, byle tylko wykorzystać szansę zaistnienia w świadomości Ameryki. Stara zasada: nieważne jak mówią, dobrze czy źle, ważne, żeby nie przekręcali nazwiska. Jak wspomniałem to eseje sprzed lat, więc ówczesnymi przedstawicielami naszych rodaków w kulturze był detektyw Banaczek (kto pamięta ten serial?) i Bobby Vinton z piosenką „Moja droga ja Cię kocham”. Banaczek był piekielnie inteligentnym i oczytanym Polakiem, jego „polskie” dowcipy przechodziły do legendy!

Tyrmand co rusz zauważa, że idee Gramsciego są realizowane przez lewicę całego świata. Co powiedziałby obecnie, kiedy marsz przez instytucje został opanowany do perfekcji, a liberalno-lewicowe wychylenie w kulturze i nauce wydaje się być nie do opanowania. Śmiało chyba można powiedzieć, że jego raczej prawicowe poglądy, byłyby dla wielu jego admiratorów w kraju trudne do przełknięcia.

We wszystkich esejach Tyrmand jawi mi się jako człowiek szczerze zatroskany losem kraju i rodaków, jako człowiek, który stara się odnaleźć recepty na to, żeby przywrócić nam właściwą pozycję. Wskazuje na to, jak wielką rolę mogłaby odegrać w tym polonia i emigracja (bo bardzo rozróżnia te dwa pojęcia – polecam do przeczytania w książce) w tym dziele. Nie mniej jednak nikt zdaje się z tych rad nie korzystać, wszystko od lat zostaje po staremu. Znowu celnym przykładem stają się Żydzi, którzy w latach dwudziestych XX wieku byli postrzegani co najmniej niechętnie, a od tego czasu zbudowali tak wielki aparat propagandowo-historyczny, że zdołali zawłaszczyć narrację o historii XX wieku.

Tyrmand jest oburzony, kiedy na jakiejś konferencji ktoś próbował powiedzieć, że Polacy mogli pomagać w holokauście. Zaprotestowały wtedy wszystkie organizacje polonijne. A teraz? Jak wygląda ta sprawa obecnie? Drugi przykład: Tyrmand opisuje jak nowojorskiego wydawcę znany polski pisarz chce zainteresować powieścią o powstaniu warszawskim. Kiedy wydawca mówi, że tam nie ma ani słowa o Żydach, autor stwierdza, że to było ponad rok po likwidacji getta, wydawca traci całe zainteresowanie książką – po prostu temat jest mu obcy.

Wygląda na to, że coraz bardziej przegrywamy wojnę o pamięć. Dlatego tak ważne jest, żeby nie tylko czytać (bo warto!), ale i propagować nasze lektury.

Już sam tytuł tomu, zawierającego felietony i eseje Tyrmanda publikowane w emigracyjnej prasie, zapowiada lekturę smakowicie pikantną i bezkompromisową. Pisząc je bowiem autor „Złego” nie musiał już kluczyć w morzu metafor, by oszukać cenzurę, czy zwyczajnie obejść niechętnych mu partyjnych mocodawców, którzy decydowali w PRL o tym, kto może być drukowany, a kogo trzeba przytemperować lub zwyczajnie z obiegu literackiego eliminować. Kiedy więc w połowie lat ’60 udało się w końcu Tyrmandowi wyjechać z kraju (tak, to były czasy, że o paszport trzeba się było prosić i łasić czasem nawet długie lata, niejednokrotnie bezskutecznie), mógł w końcu dać upust tłumionym uczuciom i śmiało wylać to, co leżało mu na przysłowiowej wątrobie. I tak oto w 1967 roku w paryskiej Kulturze ukazał się obszerny tekst „Porachunki osobiste”, od którego zapożyczono, jakże słusznie, tytuł całego zbioru, który ukazał się właśnie dzięki fantastycznemu wydawnictwu MG.

W rzeczonym zbiorze dostajemy kilkanaście tekstów publikowanych na przestrzeni dwóch dekad, głownie we wspomnianej Kulturze oraz w Wiadomościach - polskim emigracyjnym tygodniku społeczno-kulturalnym wydawanym w latach 1946–1981 w Londynie oraz kilka tekstów wcześniej nie publikowanych w oficjalnym obiegu. Całość można z grubsza podzielić na dwa bloki tematyczne.

Pierwszy, to tytułowe porachunki z komunizmem i ludźmi w komunizmie. „Kogo nie interesuje ich prywatność – pisze Autor - lub razi wąskość ich perspektyw, niech dalej nie czyta, dalej mowa będzie o gnojeniu i z tego tylko wynikają moje uogólnienia i manie.” Cóż, szczere ostrzeżenie, ale też pokusa, o czym wspomniałem na wstępie, by rzucić się na intymną bezkompromisową, a znając autora „Życia towarzyskiego i uczuciowego” także pikantna rzecz. Przede wszystkim jednak, teksty te czytane dzisiaj są kapitalną lekcją historii, szczerym świadectwem tego, jak wyglądało życie, nie tylko przecież literatów, w gomułkowskich mrocznych czasach.

Wspomniani przez Tyrmanda ludzie z komunizmu to oczywiście nie tylko aparatczycy w rodzaju bohatera jednego z bardziej fascynujących i po mistrzowsku skonstruowanego eseju zatytułowanego „Fryzury Mieczysława Rakowskiego”. To także takie postaci jak nieodżałowany Marek Hłasko, Stefan Kisielewski czy Roman Bratny, które pojawiają się na kartach książki w tak nieoczywistych kontekstach i osobliwych sytuacjach, że mogą zaskoczyć i rozbawić nawet znawców ich biografii.

Drugi blok tematyczny to teksty, które głównie pojawiały się na łamach Wiadomości, a które starają się analizować bardzo szeroko dość przecież pojemne i niejednorodne pojęcie polskości. Pisane z perspektywy emigranta i będące głównie analizą Polonii, stanowią ciekawą obserwację tego, co w Polakach najwspanialsze w sensie narodowym. Z całą pewnością wspólnym mianownikiem musi być antykomunizm, który przecież uczynił wielu Polaków emigrantami właśnie, ale okazuje się, że rzecz jest dużo bardziej złożona i to, jak rozkłada ją na czynniki pierwsze autor „Cywilizacji komunizmu” jest wyjątkowo fascynujące. Warto przy tym zauważyć, że teksty te są wciąż aktualne, dziś nawet bardziej, niż jeszcze przed kilkoma dekadami. W czasach ideologicznych wojenek, „wstawania z kolan”, poszukiwania swojej tożsamości, którą można się odróżnić i z którą utożsamić, teksty zmieszczone w „Porachunkach osobistych” mogą być znakomitym źródłem inspiracji oraz argumentów, z którymi nie trzeba się przecież zgadzać, choć należy docenić ich bezwzględną uczciwość.

Omawiany zbiór to rzecz, której nie mogą sobie odpuścić wszyscy ci, którzy mieli wcześnie kontakt z tekstami Tyrmanda, ale radości obcowania z tą nieprzeciętną, wyjątkowo utalentowaną osobowością powinni też doświadczyć czytelnicy nie znający prozatorskiej twórczości ojca chrzestnego polskiego jazzu. Tekst tytułowego eseju byłby dla nich znakomitym wstępem do przygody z twórczością Tyrmanda, wspaniale bowiem nakreśla kontekst, w jakim powstawała.

„Porachunki osobiste”, jak wprost sugeruje tytuł, są osobistą rozprawą autora z komunistyczną rzeczywistością, jej twórcami oraz wszystkimi tymi, którym przyszło w tej rzeczywistości żyć. Zbiór rozpoczyna się od tekstów traktujących o życiu Tyrmanda, choć tak naprawdę opowiadają one również o życiu wielu innych Polaków, na których komunizm również odcisnął piętno. Następnie autor przechodzi do szerszych rozważań, będących diagnozą sytuacji politycznej Polski, ewentualnych szans na jej odbudowanie i uniezależnienie oraz próbą zdefiniowania polskości. Niezależnie od głównej tematyki poszczególnych tekstów, każdy z nich nosi cechy charakterystyczne twórczości Tyrmanda – bezkompromisowość i ironiczny charakter wypowiedzi. W ramach zbioru wydano 16 tekstów, które na przestrzeni trzech dekad, czyli do lat 80. ukazywały się w pismach emigracyjnych i zagranicznych. Tyrmand współpracował wówczas z paryską „Kulturą” oraz „Wiadomościami”, zaś ostatni materiał ze zbioru został opublikowany w „Commentary”.

Pisarz zaprezentował się jako uważny obserwator życia społeczno-politycznego. Jego spostrzeżenia miały socjologiczny charakter i opierały się na długotrwałych obserwacjach środowiska. Ich efektem były m.in. rozprawy na temat polskiej drogi do niepodległości. W zbiorze zauważamy krytyczny stosunek autora do podejmowanych przez Polaków prób walki z komunizmem. Precyzyjnie punktuje on brak pomysłu, a jeszcze mocniej zwraca uwagę na ignorancję rodaków w stosunku do kultury. Leopold Tyrmand twierdził, że odnowa narodu i budowanie jego pozycji na świecie mogą się dokonać tylko dzięki świadomym działaniom – przede wszystkim w zakresie promocji polskich racji za pomocą kultury. To właśnie aktywności w jej dziedzinie mogą, zdaniem autora, zapewnić narodowi przetrwanie oraz istnienie w świadomości i pamięci świata. Stworzona przez Tyrmanda koncepcja jest niezwykle ciekawa i przestawiona w sposób pełny i logiczny. Jako dowód skuteczności postulowanego działania, podaje on Włochów oraz Żydów, którym oddało się odnaleźć swoje miejsce w Ameryce.

Na przestrzeni zbioru pisarz w sposób krytyczny patrzy na Polaków oraz ich pojmowanie polskości. Wystawia surową ocenę narodowej uczuciowości, która przesłania rodakom racjonalny ogląd. Z perspektywy czasu widzimy, że przez te kilkadziesiąt lat niewiele się zmieniło w zakresie mentalności, a narodowy mit wciąż jest żywy w społeczeństwie. Jednak Tyrmand krytykuje nie tylko zbiorowość, ale również konkretne jednostki związane z ustrojem komunistycznym. Punktuje je wprost, z nazwiska, opisując szczegółowo ich działalność i rozgrywki polityczne. Niezależnie od tego, czy znamy dobrze historię, z ciekawością czytamy szczegółowe wywody autora. Opowieści z czasów PRL-u mogą wydawać się dzisiaj abstrakcją choć tak naprawdę są obrazem czasów.

Nie jest to łatwa i relaksująca lektura, ale raczej nikt z taką myślą nie decyduje się na książki tego autora. Wobec tego z jakim nastawieniem sięgnąć po jego twórczość? Są takie nazwiska i dzieła, które trzeba lub warto znać. Tyrmand należy do takich właśnie osób. „Porachunki osobiste” oferują stosunkowo szeroki przegląd tekstów autora – możemy zaobserwować jego osobistą perspektywę, ale również szersze, analityczne spojrzenie. Socjologiczne spostrzeżenia w dużej mierzę są aktualne również dzisiaj, możemy więc dostrzec wiele analogii pomiędzy teraźniejszym światem, a tym z przeszłości. Konfrontacja pomysłów z naszą dzisiejszą wiedzą jest kolejnym ciekawym aspektem lektury. Ostatnią zaletą tego dzieła, jest forma. Styl pisarza można lubić lub nie, natomiast nie ulega wątpliwości, że Leopold Tyrmand w niezwykły sposób umiał posługiwać się językiem i to możemy zauważyć już od pierwszych stron. „Porachunki osobiste” to książka, której nie czyta się łatwo, ale warto po nią sięgnąć. Być może, tak jak to było w moim przypadku, zachęci was ona do głębszego zapoznania się z twórczością autora.

Moja fascynacja twórczością Leopolda Tyrmanda trwa nieprzerwanie od czasów studenckich, kiedy to po raz pierwszy sięgnąłem po legendardnego „Złego”. Od tamtego momentu jestem wiernym fanem jego pióra i z wielkim entuzjazmem wracam do wszystkiego, co wyszło spod jego ręki. Mój osobisty sentyment do tego autora sprawia, że być może bywam wobec niego nieco zbyt mało krytyczny, jednak nie sposób ukryć radości z faktu, że Wydawnictwo MG tak konsekwentnie przybliża nam ostatnio mniej znane teksty pisarza.

Tom „Porachunki osobiste” to zbiór publicystyki literackiej i esejów, który stanowi niezwykle cenne uzupełnienie jego dorobku, pozwalając spojrzeć głębiej w samą strukturę myśli i wartości tego bezkompromisowego twórcy. Teksty te w dużej mierze ukazywały się w prasie w latach 70-tych ubiegłego wieku, teraz jednak wszystko zostało zebrane w jednej książce.

BEZKOMPROMISOWY NONKONFORMISTA W WALCE Z TOTALITARNYM KŁAMSTWEM

Leopold Tyrmand należy do najbarwniejszych, a zarazem najbardziej wyrazistych postaci polskiej literatury powojennej. Kojarzony z barwnym stylem życia, miłością do jazzu i ostentacyjnym wręcz dandyzmem, był przede wszystkim żelaznym antykomunistą i nieprzejednanym obrońcą indywidualnej wolności. W realiach PRL-u, gdy większość środowiska literackiego szukała kompromisów z władzą lub wybierała cichą uległość, Tyrmand konsekwentnie odmawiał składania pokłonów systemowi. Jego postawa wiązała się z ogromną ceną - zakazami publikacji, spychaniem na margines i wreszcie koniecznością wyboru trudnej drogi emigracyjnej. Tyrmand w swoich pismach jawi się jako wnikliwy obserwator mechanizmów społecznych, człowiek o niezwykłym zmyśle polemicznym, który z głęboką moralną niezgodą reagował na wszelkie próby zniewolenia ludzkiego ducha.

BUNT JEDNOSTKI PRZECIWKO SUPER-POZOROWI

W tomie „Porachunki osobiste” pisarz rezygnuje z fikcji literackiej na rzecz ostrej, bezpośredniej publicystyki, w której rozlicza się z ustrojem komunistycznym oraz ludźmi uwikłanymi w jego tryby. Tyrmand nie kryje subiektywizmu i pisze wprost z własnej, wyostrzonej perspektywy. Ukazuje brutalną rzeczywistość, w której codziennością stawało się naciskanie na ludzką świadomość, obezwładniająca propaganda i wszechobecny „super-pozór”. Autor bezwzględnie wskazuje i napiętnuje zachowania większości, która godziła się na własną moralną klęskę, zestawiając je z desperacką oporem nielicznych jednostek walczących o zachowanie chociażby honorowego remisu. Dla Tyrmanda praca nad własnym sumieniem była niepodważalnym probierzem uczciwości, a niezgoda na uległość stanowiła proste przedłużenie wartości, za które walczono w trakcie wojny.

Publicystyka zawarta w tym zbiorze broni się przede wszystkim niezwykłą dynamiką frazy i bezkompromisowością sądów. Teksty te zachwycają błyskotliwością i odwagą, pokazując Tyrmanda jako publicystę najwyższej próby, który potrafi zamienić osobisty żal w uniwersalną diagnozę zniewolonego społeczeństwa. Pewnym mankamentem tej pozycji bywa jednak jej specyficzny, mocno zakorzeniony w realiach epoki charakter. Miejscami gęste, szczegółowe odniesienia do konkretnych postaci czy wydarzeń historycznych mogą dla współczesnego czytelnika brzmieć nieco hermetycznie i wymagać sporej wiedzy historycznej. Mimo to książka stanowi niezwykły dokument duchowej niezależności.

WERDYKT

„Porachunki osobiste” to niezwykle wartościowa i potrzebna publikacja, która pokazuje Leopolda Tyrmanda z nieco bardziej surowej, ideowej strony. Wydawnictwo MG po raz kolejny wykonało świetną pracę, oddając w ręce czytelników tom pełen pasji, który zachwyci każdego miłośnika publicystyki z charakterem. To lektura, która dobitnie przypomina, że w starciu z bezdusznym aparatem nacisku największą wartością pozostaje wierność własnym zasadom. Czy we współczesnym świecie, który tak łatwo poddaje się nowym formom konformizmu, potrafimy jeszcze odnaleźć w sobie siłę Tyrmanda, by głośno powiedzieć „nie” powszechnym iluzjom?

Nie mogłem jednak wyzbyć się myśli, że w pewnej części teksty tu zebrane uległy swoistemu przeterminowaniu. Tylko dlatego ocena nie jest wyższa. Niemniej polecam!

Po „Siedmiu dalekich rejsach”, które były dla mnie pierwszym spotkaniem z jego twórczością, i po „Filipie”, który tylko utwierdził mnie w przekonaniu, że Tyrmand jest mistrzem, po jego książki właściwie mogę sięgać w ciemno. I tak też było tym razem. Zobaczyłam „Porachunki osobiste” i nazwisko autora – wystarczyło.

Tyle że tym razem Tyrmand dał mi coś trochę innego, niż się spodziewałam.

Najbliżej tej książce chyba do „Zapisków dyletanta”. Tam również Tyrmand był przede wszystkim obserwatorem i komentatorem rzeczywistości. Oceniał, analizował, punktował absurdy, wyławiał zachowania ludzi i dorabiał do nich własny komentarz. W „Porachunkach osobistych” ten mechanizm jest mi bardzo bliski.

I oczywiście – jest Tyrmand. Inteligentny, błyskotliwy, przenikliwy, czasem złośliwy. Ale przy tym wszystkim pozbawiony tego nieznośnego rodzaju intelektualnego zadęcia, które u niektórych autorów sprawia, że po kilku stronach człowiek zaczyna mieć ochotę odłożyć książkę. Tyrmand może być bardzo inteligentny, ale nigdy nie próbuje tej inteligencji demonstracyjnie prezentować. On po prostu patrzy, wyciąga wnioski i potrafi je świetnie ubrać w słowa.

To właśnie lubię w nim najbardziej.

W „Siedmiu dalekich rejsach” zachwycała mnie przede wszystkim ta niepozorna, a jednak wciągająca historia, świetne dialogi i gra między bohaterami. Pisałam wtedy, że Tyrmand potrafił stworzyć coś, co na pierwszy rzut oka wydawało się zwyczajne, a po chwili miało już to trudne do zdefiniowania „coś”. W „Filipie” doszły wartka akcja, humor, cynizm i znakomita obserwacja ludzi uwikłanych w rzeczywistość, która – choć wojenna – została pokazana bez patosu i bez ciągłego przypominania czytelnikowi, że oto czyta o wielkiej, smutnej historii.

„Porachunki osobiste” są pod tym względem inne. Tutaj historia jest znacznie bardziej obecna. Tyrmand rozlicza się z komunizmem, z systemem i przede wszystkim z ludźmi, którzy w tym systemie funkcjonowali. I robi to oczywiście po swojemu – inteligentnie, celnie, bez taryfy ulgowej.

Tylko że tym razem to właśnie temat okazał się dla mnie pewnym ograniczeniem.

Chyba jestem już trochę zmęczona rozliczaniem historii. Nie historii jako takiej – pamiętać trzeba i pamięć uważam za ważną. Ale mam coraz mniejszą ochotę żyć nią dzisiaj. Zwłaszcza komunizmem. Nie chce mi się już oglądać kolejnego polskiego filmu o PRL-u, czytać kolejnej książki o mechanizmach tego systemu ani po raz kolejny przyglądać się ludziom, którzy próbowali się w nim odnaleźć.

I to jest chyba najważniejsza rzecz, jaką mam do powiedzenia o tej książce: nie znudził mnie Tyrmand. Zmęczył mnie temat.

„Porachunki osobiste” są interesujące. Są tu bardzo inteligentne przemyślenia, świetne obserwacje i ta charakterystyczna dla autora umiejętność patrzenia na ludzi trochę z boku, ale jednocześnie bardzo przenikliwie. Tyle że nie miałam przy tej książce tego poczucia, które towarzyszyło mi przy „Filipie” czy „Siedmiu dalekich rejsach” – że chcę wiedzieć, co będzie dalej.

I przyznaję: to trochę moja wina. Nie wiedziałam, o czym są „Porachunki osobiste”. Ale przecież nie mogę mieć pretensji do Tyrmanda, że napisał książkę o czymś, na co ja akurat nie mam ochoty. Tym bardziej że zrobił to dobrze.

„Porachunki osobiste” przypomniały mi też, dlaczego tak lubię „Zapiski dyletanta”, mimo że tamta książka również wymagała ode mnie zupełnie innego trybu czytania. W obu przypadkach Tyrmand nie musi mieć wartkiej fabuły, żeby być ciekawy. Wystarcza mu własny sposób patrzenia na świat. Tyle że „Zapiski dyletanta” były dla mnie bardziej odkrywaniem samego Tyrmanda – jego ocen, upodobań i sposobu myślenia. Tutaj większą rolę odgrywa temat, od którego chyba po prostu chciałabym już trochę odpocząć.

Dlatego stawiam 4.

Nie dlatego, że Tyrmand tym razem napisał coś gorszego. I absolutnie nie dlatego, że się nim rozczarowałam. Wręcz przeciwnie – nadal uważam go za autora wyjątkowo inteligentnego, świetnego obserwatora i jednego z tych pisarzy, których można czytać bez obawy, że własna erudycja przesłoni im zwykłą przyjemność opowiadania i myślenia.

Główną bohaterką powieści jest Emilia Andrzejewska, młoda i zdolna studentka architektury, przed którą otwiera się szansa na spełnienie zawodowych marzeń. Powrót do rodzinnej miejscowości na wakacje miał być jedynie krótką przerwą w nauce, jednak sytuacja rodzinna szybko komplikuje jej plany. Dziewczyna dowiaduje się o możliwości odbycia stażu w renomowanym biurze architektonicznym. To szansa, na którą pracowała przez długi czas, a zarazem krok                w stronę wymarzonej przyszłości.                                                              Niestety, jej niepełnosprawna matka nie zamierza łatwo pogodzić się z myślą, że córka może wyjechać i zacząć realizować własne plany. Zamiast okazać jej wsparcie, próbuje zatrzymać ją przy sobie, wykorzystując emocjonalny szantaż. Jednym z najbardziej przejmujących momentów jest sytuacja, w której celowo doprowadza do wypadku, raniąc się i trafiając do szpitala. Takie zachowanie stawia Emilię w niezwykle trudnym położeniu. Z jednej strony ma prawo do własnych marzeń i samodzielnego życia, z drugiej czuje się odpowiedzialna za matkę i jej stan.     Wraz z rozwojem wydarzeń na jaw wychodzą kolejne tajemnice z przeszłości kobiety. Problemy finansowe, zaciągnięte kredyty oraz krzywdy wyrządzone najbliższym stopniowo odsłaniają prawdziwy obraz rodzinnych relacji. Szczególnie bolesna okazuje się historia Gabrysi, siostry matki Emilii. Kobieta przed laty straciła ukochanego mężczyznę, a przyczyniły się do tego działania jej siostry, która posłużyła się fotografiami mającymi świadczyć o rzekomej zdradzie. Ta sytuacja pokazuje, że manipulacja potrafi pozostawić ślady na wiele lat, niszcząc zaufanie i odbierając ludziom szansę na szczęście.                                                                 Szczególnie poruszyła mnie postać Gabrysi, ciotki Emilii. To kobieta                        o dobrym sercu, pielęgniarka, która mimo własnych trudnych doświadczeń wciąż próbuje utrzymywać relację z siostrą. Niestety, jej uczucia są wykorzystywane,                    a dobroć staje się dla drugiej strony okazją do kolejnych manipulacji. Kiedy Emilia po konflikcie z matką wraca do domu i odkrywa, że zamki w drzwiach zostały zmienione, postanawia zamieszkać właśnie u ciotki.                                                Gabrysia daje siostrzenicy to, czego tak bardzo brakuje jej w relacji z matką — poczucie bezpieczeństwa, akceptację i bezinteresowne wsparcie. Jej miłość jest szczera, ciepła i pozbawiona potrzeby kontrolowania drugiego człowieka. Nie wymaga wdzięczności ani nie wzbudza poczucia winy. To właśnie ta postać pokazuje, że prawdziwa bliskość polega na obecności, zrozumieniu i szacunku dla cudzych decyzji. Jej relacja z Emilią jest jednym z najcieplejszych elementów tej historii                     i stanowi piękny kontrast dla trudnej więzi łączącej młodą kobietę z matką.              W życiu Emilii pojawia się również Michał, tajemniczy mężczyzna żeglujący po okolicznych wodach. Jest troskliwy, pomocny i potrafi słuchać w sposób, który sprawia, że druga osoba czuje się naprawdę zauważona. Nie zawsze potrzebuje słów, by okazać wsparcie — czasem wystarczy jego obecność, wspólne milczenie                       i gotowość do wysłuchania rozterek Emilii. W obliczu rodzinnych problemów ta znajomość staje się dla bohaterki chwilą wytchnienia i pozwala jej poczuć, że nie ze wszystkim musi mierzyć się sama.                                                                Między bohaterami rodzi się więź pełna bliskości i troski. Pomimo różnicy wieku i odmiennych doświadczeń życiowych odnajdują w sobie zrozumienie, którego oboje potrzebują. Ich relacja wnosi do powieści ciepło i nadzieję, choć nie jest pozbawiona tajemnic. Michał nie mówi Emilii wszystkiego o sobie, co buduje napięcie i rodzi pytania o jego prawdziwą tożsamość. Ten wątek dodaje historii nuty niepewności i pokazuje, że nawet relacja dająca poczucie bezpieczeństwa może zostać wystawiona na próbę.                                                                                                    Istotnym elementem powieści pozostaje próba naprawienia rodzinnych relacji. Emilia i Gabrysia podejmują rozmowę z matką młodej kobiety na temat terapii rodzinnej, licząc na to, że wspólna pomoc pozwoli im wyjść z błędnego koła wzajemnych pretensji i krzywd. Niestety, kobieta nie dostrzega problemu we własnym postępowaniu, a odpowiedzialnością za konflikt obarcza córkę i siostrę. Nadal manipuluje ich emocjami, wykorzystując poczucie winy, by osiągnąć własne cele.                Ten wątek skłania do refleksji nad tym, jak trudno zbudować zdrową relację                 z osobą, która nie chce dostrzec swojego udziału w problemie. Czasami nawet szczere chęci, miłość i gotowość do rozmowy nie wystarczą, by zmienić drugiego człowieka. Z czasem Emilia i Gabrysia podejmują trudną decyzję o wycofaniu się z relacji, która przynosi im więcej cierpienia niż bliskości.                                                            Uważam, że jest to jeden z najważniejszych tematów poruszonych w tej powieści. Autorka pokazuje, że więzy krwi nie usprawiedliwiają krzywdzącego zachowania, a miłość nie powinna być narzędziem kontroli. Można kochać drugiego człowieka, a jednocześnie nie godzić się na to, jak nas traktuje. Można również wybaczyć, ale nie oznacza to obowiązku powrotu do relacji, która odbiera spokój                    i poczucie własnej wartości. Czasami postawienie granic jest niezbędne, by odzyskać równowagę i zacząć żyć na własnych zasadach.                                                        Czy warto sięgnąć po "Po drugiej stronie ciszy"? Zdecydowanie tak.                    To powieść, którą czyta się płynnie, mimo że porusza trudne i niejednoznaczne tematy. Autorka łączy wątek obyczajowy i psychologiczny z historią miłosną, pokazując różne oblicza ludzkich zachowań oraz konsekwencje decyzji podejmowanych pod wpływem lęku, poczucia winy czy potrzeby kontroli. Jednocześnie nie brakuje w niej ciepła, czułości i dobrych emocji, które równoważą trudniejsze fragmenty opowieści.      To książka, która przypomina, jak ważne jest wsparcie drugiego człowieka, ale również umiejętność zadbania o siebie. Skłania do zastanowienia się nad granicami poświęcenia, znaczeniem przebaczenia i prawem do własnego szczęścia. Polecam ją osobom, które lubią powieści obyczajowe z wątkiem romantycznym i psychologiczną głębią, a przede wszystkim historie, które poza dostarczaniem emocji skłaniają do refleksji nad relacjami z innymi ludźmi.

Nietuzinkowy i ekscentryczny literat, kojarzony z muzyką jazzową i kolorowymi skarpetkami. Autor bodaj najbardziej poczytnej w czasach PRL-u powieści o losach tajemniczego mściciela walczącego ze złem na ulicach Warszawy. Leopold Tyrmand, bo nim mowa, powraca za sprawą swoich felietonów, których wznowienie ukazało się niedawno nakładem Wydawnictwa MG pod jakże wymownym tytułem „Porachunki osobiste”.

Tytuł ten doskonale oddaje charakter publikacji. Tyrmand nie zamierza bowiem prowadzić z czytelnikiem spokojnej, zdystansowanej rozmowy. Jego felietony są pełne emocji, polemik, ironii i osobistych rozrachunków. Autor przygląda się Polsce, komunizmowi, emigracji, kulturze, rodakom oraz samemu sobie. Czyni to z perspektywy człowieka, który znalazł się poza granicami ojczyzny, ale którego myśli i zainteresowania wciąż pozostają mocno związane z krajem, z którego wyjechał.

Emigracyjna perspektywa jest jednym z najważniejszych elementów „Porachunków osobistych”. Tyrmand po opuszczeniu Polski może spojrzeć na rodzimą rzeczywistość z dystansu, ale dystans ten nie oznacza obojętności. Autor z uwagą obserwuje sytuację polityczną i społeczną w Polsce, komentując ją bez taryfy ulgowej. Szczególnie ostro rozprawia się z komunizmem oraz ludźmi, którzy ten system tworzyli, reprezentowali i legitymizowali. Tyrmand przygląda się również mechanizmom, dzięki którym system wpływał na życie jednostki, kulturę i sposób myślenia społeczeństwa.

Jego felietony są przy tym bardzo osobiste, bo autor sam staje się jednym z bohaterów swojej opowieści. Pisze o doświadczeniu emigracji, o próbie odnalezienia się w nowej rzeczywistości, o różnicach między Polską a Stanami Zjednoczonymi. Polska pozostaje dla niego ważnym punktem odniesienia zarówno jako miejsce osobistych wspomnień, jak i przestrzeń, którą nieustannie ocenia i próbuje zrozumieć.

Interesującym elementem książki są również obserwacje dotyczące amerykańskiej Polonii. Tyrmand przygląda się rodakom, którzy podobnie jak on znaleźli się na emigracji, ale niekoniecznie w taki sam sposób odnajdują się w nowym świecie. Zwraca uwagę na ich przyzwyczajenia, mentalność, stosunek do Polski i doświadczenie życia pomiędzy dwiema rzeczywistościami. Nie oszczędza przy tym również siebie. Emigracja staje się dla niego okazją do przyjrzenia się własnej tożsamości i miejscu, jakie zajmuje pomiędzy polskością a amerykańską codziennością.

„Porachunki osobiste” nie są jednak wyłącznie książką o polityce i emigracji. Tyrmand interesuje się również ludźmi, których los - podobnie jak jego - związał z życiem poza Polską. Wśród przywoływanych postaci znajduje się Marek Hłasko, którego twórczość i biografia zostały naznaczone konfliktem z rzeczywistością PRL-u. Wspomnienie o śmierci Hłaski pozwala Tyrmandowi zastanowić się nad losem polskiego pisarza na emigracji, a także nad ceną, jaką twórca płaci za próbę zachowania niezależności.

Tyrmand pisze wyraziście, bezpośrednio i z właściwą sobie przekorą. Potrafi być złośliwy, ironiczny, a momentami bezkompromisowy, ale za tą polemiczną postawą kryje się autentyczne zaangażowanie. Nie jest obserwatorem stojącym zupełnie z boku. Polska, jej historia i losy jej mieszkańców pozostają wyjątkowo bliskie jego sercu.

„Porachunki osobiste” warto czytać nie tylko jako zbiór felietonów, ale również jako świadectwo emigracyjnego doświadczenia. To książka o Polsce oglądanej z daleka, o komunizmie i jego reprezentantach, o Polakach próbujących odnaleźć się poza ojczyzną, a także o samym Tyrmandzie, który wyjechał z Polski, lecz nigdy naprawdę nie przestał interesować się krajem, który pozostawił za sobą. Jego „porachunki” okazują się zatem nie tylko polityczne, lecz przede wszystkim osobiste: z epoką, ideologią, emigracją, innymi ludźmi i samym sobą.