Zaklinacz Dźwięków Powieść O Fryderyku Chopinie

Kończący się kolejny cykl Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego przypomina nam, że życie i twórczość Fryderyka Chopina wciąż budzą ogromne zainteresowanie. Dlatego nie dziwi, że pojawiają się nowe książki poświęcone temu wybitnemu kompozytorowi. Wśród wielu pozycji możemy znaleźć w księgarniach powieść „Zaklinacz dźwięków”. Autorzy podjęli się zadania przedstawienia życia Chopina w formie literackiej, bardziej przystępnej niż typowa biografia.

Ten duet autorów proponuje czytelnikowi „powieść o Chopinie”. Choć jest oparta na faktach, to jest to forma literacka z przewagą narracji, rozmów, anegdot, osobistych przemyśleń. To książka z humorem, lekką ironią, dowcipnymi fragmentami, co stanowi jej walor i odróżnia ją od czysto naukowych opracowań. Zresztą Jolanta Szymska Wiercioch i Wojciech Wiercioch to tandem autorów, którzy lubią liczne anegdoty i humor – poświęcili im kilka pozycji wydanych przez wydawnictwo MG.

Podoba mi się, że autorzy zdecydowali się na formę powieści – to sprawia, że czyta się lekko, z ciekawością, z momentami odprężenia. Styl bywa liryczny, momentami dowcipny, co w przypadku Chopina, tak często przedstawianego jako postać majestatyczna i niedostępna, stanowi ciekawy zabieg i daje inną perspektywę. Książka może więc dobrze pełnić funkcję „wejścia w świat Chopina” dla czytelnika, który niekoniecznie chce od razu zagłębić się w specjalistyczne, naukowe biografie.

Dodatkowo – jako uzupełnienie bardziej rzetelnych opracowań – ta powieść może wzbogacić doświadczenie lektury: inne spojrzenie, inne emocje, więcej fikcyjnego wypełnienia luk, które czysto historyczne prace pomijają. W tym sensie jest to literacki dodatek, nie konkurencja dla biografii przedstawiających źródła i dokumenty.
Z drugiej strony, moja ocena nie może być wyższa z kilku powodów. Po pierwsze – i to zasadnicze – poprzeczka wobec biografii Chopina jest dziś bardzo wysoka. Dopiero co recenzowałem kapitalną biografię autorstwa Alana Walkera, która przedstawia życie Chopina na poziomie naukowym, z ogromnym research’em, przypisami, źródłami. W porównaniu z tym dziełem powieść ta wypada skromniej. Brakuje tu przypisów, ilustracji, dokumentacyjnej wnikliwości. Lektura - choć przyjemna - nie daje pełnej satysfakcji.
Po drugie – tempo i narracja momentami mnie nużyły. Forma powieści oznacza liczne sceny, dialogi, opisy, które choć obrazowe, czasem wydają się rozciągać i „dłużyć”. Jeśli czytelnik oczekuje dynamicznej, faktograficznej recytacji życia Chopina, może powinien sięgnąć po inne dzieło.

Po trzecie - choć forma literacka jest plusem, to jednak z punktu widzenia człowieka zainteresowanego historycznością i dokładnością - wspomniany brak przypisów, analizy źródeł czy zdjęć oznacza, że książka nie może pełnić roli głównego opracowania. Warto ją traktować jako towarzyszkę do biografii, nie zastępstwo.

WERDYKT
„Zaklinacz dźwięków. Powieść o Fryderyku Chopinie” to lektura, którą mogę polecić. Szczególnie tym, którzy chcą poznać życie Chopina w łagodniejszej, literackiej formie, cenią styl narracyjny i anegdotę. Natomiast dla tych, którzy oczekują wszechstronnego, dokumentalnego opracowania - będzie to raczej uzupełnienie, niż fundament.
Moja ocena docenia wysiłek i pomysł, ale z drugiej strony czuję, że w obliczu biografii dostępnych dziś w polskim wydaniu, ta powieść nie wznosi się aż do poziomu „must-read” dla każdego miłośnika Chopina. Przede wszystkim polecam zapoznać się z biografią autorstwa Alana Walkera, która wysoko zawiesza poprzeczkę wszystkim, którzy chcą zmierzyć się z postacią wybitnego polskiego kompozytora.

Co pięć lat, od 1927 roku, w Warszawie odbywa się Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina mający na celu promowanie muzyki rodzimego kompozytora, ale i rozsławienie najlepszych pianistów. Edycja z 2025 roku niestety nie powtórzyła sukcesu Krystiana Zimermana, czy Rafała Blechacza; statuetka powędrowała do Amerykanina chińskiego pochodzenia, ale pokazała, jak wielka jest siła muzycznego zaangażowania, skoro „dla Chopina” i zawodnicy, i melomani przeprowadzają się do Polski, stoją w długich kolejkach po bilety, uczą się języka polskiego.

Na fali tej fascynacji i ekscytacji Wydawnictwo MG właśnie wypuściło na rynek powieść biograficzną Zaklinacz dźwięków. Powieść o Fryderyku Chopinie.

W gigantycznej pracy obejmującej ponad siedemset stron Jolanta Szymska -Wiercioch i Wojciech Wiercioch, literackie małżeństwo, na nowo odkryło Chopina, a zastosowanie zbeletryzowanej formy odświeżyło, ożywiło zarówno tematykę, jak i samego bohatera.
Zaklinacz dźwięków to wyraźna wskazówka interpretacyjna. Położenie akcentu na postać, która swoją charyzmą, twórczą pasją oczarowała świat. Stała nieśmiertelną.

Kolejnym kluczem ku zrozumieniu i uporządkowaniu fabuły są nazwy poszczególnych rozdziałów. Dziesięć terminów muzycznych określających tempo utworu (od presto przez vivace, allegro, moderato, andante, adagio, lento, largo, grave do rubato) działa jak metafora życia Chopina. Presto, vivace, allegro to dzieciństwo i młodość mające szybki i radosny przebieg. Moderato i andante są bardziej umiarkowane. Dedykowane nauce. Z kolei adagio i lento to tempo powolne, refleksyjne, symbolizujące samotność, chorobę Chopina. W końcu – largo, grave, rubato: „szeroko”, „poważnie” oznacza nastroje rozrachunkowe.

Jednocześnie ambicją autorów jest ukazanie szerszego kontekstu niż „życie i twórczość”. Stąd Wierciochowie oferują wiarygodnie odtwarzane tło polityczne, społeczne, historyczne, literacko – kulturowe Polski nieobecnej na mapie Europy i Europy XVIII i XIX wieku. Zaklinacz dźwięków to kronika czasów.

Narrację dodatkowo ubarwia subiektywna perspektywa chopinowskiego „ja”, monologi, częste dialogi łączone z barwnymi opisami, cytatami, wierszami.

Autorzy żywym, sugestywnym językiem kreślą portrety bohaterów, poczynając od rodziców Chopina, przez postacie znane z kart historii. Przykładowo Samuela Lindego, językoznawcy pachnącego „jakąś cytrusową woda kolońską”, Napoleona, „przepoety” Juliana Ursyna Niemcewicza, „Adama z Nowogródka”, „wątłego” Maurycego Mochnackiego, Słowackiego, Stasia Moniuszki, Delacroixa, Honoriusza Balzaka.

Autorzy prowadzą czytelnika przez barwne dzieciństwo Frycka, ośmioletniego wirtuoza, chimerycznego neurastenika, ale i genialnego muzyka. Kreślą przygody krnąbrnego, chorowitego nastolatka. Opowiadają o szkolnej edukacji i pierwszych miłosnych fascynacjach. Rozdziały rozpoczynające nieustanne podróże (Wiedeń, Berlin, Paryż, Londyn, Majorka) to „słotna pustka i mżysty smutek”. Takich natchnionych sformułowań jest w książce więcej. Budują nastrój, ale miejscami drażnią nadmiernym patosem: „gęsty, cudowny destylat uczuć, w którym zawarte są wszystkie dźwięki świata, przefiltrowane i uszlachetnione jak w modlitwie”.

Publikacja jest emocjonalna z jeszcze jednego powodu. Autorzy starają się nakreślić wielką samotność „proroka fortepianu”. Zarówno tę w życiu osobistym, jak i fizycznego ciężaru emigracji. Bezpaństwowiec Chopin tęsknotę za krajem przelewał w utwory. Drugim źródłem inspiracji było cierpienie fizyczne, konsekwencje postępującej gruźlicy.
Wierciochom pięknie udaje się odtworzyć atmosferę koncertów. Same słowa w ich przedstawieniach stają się muzyką. Poezją przetykaną epitetami, symbolami, opisami odnoszącymi się również do romantycznych związków Chopina. Z Marią Wodzińską, szlachcianką której rodzice nie wyrazili zgody na ślub. Z George Sand, skandalizującą feministką XIX wieku, noszącą spodnie i niekoniecznie wzbudzającą sympatię, której autentyczne listy autorzy hojnie w swej powieści cytują.

Ostatnie części Zaklinacza dźwięków są zdecydowanie najbardziej refleksyjne, smutne. Oznaczają zbliżający się kres historii. Śródtytuły mówią same za siebie: „Bezsiła i żar”, „Wężowisko”, „Rachunek sumienia”. Podkreślają kryzys twórczy Chopina, ogarniający go pesymizm. Autorzy z dużym taktem i delikatnością podkreślają powagę powolnego odchodzenia, pogodzenia ze światem, z losem.