Witkacy. Biografia

O naukowej wartości książki i rzetelnym potraktowaniu tematu świadczy nie tylko ilość stron publikacji (ponad pięćset) ale i bogaty aparat badawczy. W publikacji Witkacymiejsce znalazły zdjęcia i ilustracje z różnych bibliotek, instytucji, kolekcji prywatnych, czy muzeów, oddające w kolorze, sepii lub czerni i bieli piękno prac pioniera polskiej awangardy, dokumentujące życie codzienne, czy społeczne, chociażby przez reprinty afiszy, manifestów artystycznych. Do tego – kalendarium życia Stanisława Ignacego Witkiewicza poszerzone o najważniejsze prace, indeks osób, przypisy, wybór literatury (dzieła Witkiewicza, artykuły z konferencji witkacologicznych, opracowania naukowe i popularnonaukowe, czasopisma w całości poświęcone Witkacemu i jego bliskim).

Pomimo tak kompleksowego podejścia i wydawałoby się przytłaczającej formy, lektura nie przypomina nudnej monografii typu „życie i twórczość”. Co prawda jest tutaj i biografia, i omówienie dorobku, ale dzięki listom, wierszom, tekstom samego artysty, tekst nabiera żywych kolorów, kipi od anegdot. Jest dynamiczny, podkreśla i kunszt innowatorski Witkacego, i jego obsesyjną osobowość. Przemysław Pawlak, na szczęście, uniknął hagiografii, odbrązowił swojego bohatera. Nadał „kolejnej” biografii innego, świeższego spojrzenia.

Osiągnął to między innymi stosując zabawne tytuły: Anielątko na Wirchach, Wehikuły czasu, Szalone wyprawy młodzieńca ubogiego, Grand tour księcia Huberta, Nieznośne lato 1914, Umiera ojciec, powstaje syn, Celebryta na językach – „życie niezwykle renesansowo wprost intensywne”, Pastelowy biznes w stolicy i w powiecie, Pakuj misia w teczkę, W sztucznym raju Absolut na haju, Papier cierpliwy, nadawca mniej, Wrześniowe zaświaty, Appendix. Grochem o ścianę czyli niezrozumialstwo.

Narracja prowadzona jest chronologicznie. Od wczesnego dzieciństwa spędzonego w Zakopanem w rodzinie „tego” Stanisława Witkiewicza, pisarza, malarza, architekta, krytyka sztuki oraz nauczycielki muzyki, szlachcianki, przez lata szkolne, podróże, poglądy, aż do tragicznej śmierci. Pawlak rozwija wątki w iście reporterskim, dziennikarskim stylu. Ukazuje młodego człowieka wzrastającego w cieniu silnego ojca, opisuje jego pierwsze próby literackie i malarskie, wskazuje na fascynację Witkacego mroczną filozofią Schopenhauera i Bergsona, która znalazła odzwierciedlenie w jego pracach.

Na uwagę zasługują także zainteresowania szkolne botaniką, militariami, geologią, czy astronomią. Ciekawie zaprezentowano wątek podróży. To prawie „wyprawy awanturnicze”, podczas których Witkacy dał upust swojemu zainteresowaniu światem, ale które były również formą ucieczki przed nim. Stąd tak dalekie destynacje jak Australia i Oceania (ze słynnym antropologiem Bronisławem Malinowskim jako jego przyjaciel i fotograf), Wyspy Triobrandzkie, Cejlon oraz bliższe Włochy (z Karolem Szymanowskim), Austria, Francja, Rosja. Pawlak nie unika delikatnych kwestii biseksualności Witkacego, wspomina jego głośnie związki z kolegami „po fachu”, aktorkami, mężatkami. Próbuje stworzyć wielowymiarowy portret i artysty i człowieka z jego ułomnościami, chorobami: depresją, stanami lękowymi (być może nawet schizofrenią), zespołem stresu pourazowego, uzależnieniem od alkoholu i substancji psychoaktywnych (kokainy, peyotlu) poszerzających percepcję do granic świadomości.

Przypuszcza się, że ogromny wpływ na Witkacego miały traumy doznane podczas walk na froncie rosyjsko – niemieckim podczas I wojny światowej, a zwłaszcza udział w bitwie nad Stochodem oraz tragiczna śmierć narzeczonej Jadwigi Janczewskiej. To wtedy do głosu dochodzą pesymistyczno – katastroficzne nuty wybrzmiewające w utworach i obrazach Witkacego, które utrzymują się aż do końca – samobójstwaw 1939 roku.

Pawlak analizuje jeszcze jedną ciekawą kwestię: jak pogodzić wizjonerską misję świata z prozą zarabiania na życie? Witkacy próbował zrealizować się i jako artysta, i jako przedsiębiorca, gdy założył własną firmę portretową. Rozterki, rozczarowania, poglądy widoczne są w korespondencji Witkacego, której cytaty znajdują ważne miejsce w niniejszej publikacji, w kontekście całokształtu twórczości.

Na koniec – spojrzenie na recepcję prac Witkacego przez współczesnego odbiorcę. Analiza i interpretacja teorii Czystej Formy, stworzonej przez artystę jako próby ocalenia sztuki przed banałem. Bo sam Witkacy przeciętnym nie był i do dziś fascynuje czytelników.