Powroty

„Powroty” autorstwa Annie Ernaux to książka osobliwie spokojna – taka, która nie próbuje czytelnika zdobywać ani błyskotliwością, ani dramaturgią. Jej siła tkwi w czymś innym: w uważności. To proza statyczna, niemal kontemplacyjna, a jednocześnie bardzo precyzyjna. Ernaux prowadzi narrację z charakterystyczną dla siebie klarownością i intelektualną dyscypliną, która nie potrzebuje żadnej literackiej akrobatyki, by wybrzmieć.
„Powroty” nie są książką spektakularną. Nie znajdziemy tu gwałtownych zwrotów akcji, a jednak trudno odmówić tej prozie głębi. Ernaux pisze w sposób niezwykle inteligentny, ale robi to bez ostentacji. Jej język jest oszczędny, miejscami wręcz surowy, dzięki czemu każde zdanie wydaje się przemyślane i potrzebne. Mam wrażenie, że jest bardzo skuteczna w dobieraniu słów. Jest takim literackim snajperem.

Autorka przygląda się pamięci i powracaniu – zarówno w sensie dosłownym, jak i symbolicznym. Powrót jest procesem: spokojnym, czasem niemal niezauważalnym. Ernaux rejestruje drobne zmiany w sposobie myślenia, w spojrzeniu na miejsca i ludzi. Ta statyczność narracji działa zaskakująco kojąco. Książkę czyta się powoli, jakby rytm tekstu sam wymuszał zwolnienie tempa. Nie jest to literatura, która domaga się interpretacyjnych popisów. Wręcz przeciwnie – Ernaux wydaje się unikać wszystkiego, co mogłoby zostać odebrane jako intelektualna demonstracja. Jej refleksyjność jest cicha, niemal dyskretna. Właśnie w tej powściągliwości kryje się największa wartość tej książki. Autorka pokazuje, że można pisać mądrze i przenikliwie, nie uciekając się do skomplikowanych konstrukcji czy erudycyjnych odniesień. To proza całkowicie wolna od przeintelektualizowania. „Powroty” są przykładem literatury, która ufa prostocie – i dzięki temu zyskuje autentyczność.

Istotnym dopełnieniem książki jest rozmowa zamykająca tom, przeprowadzona z Marguerite Cornier – bibliotekarką i badaczką twórczości Ernaux. Cornier jest autorką rozprawy doktorskiej poświęconej pisarstwu francuskiej noblistki, dlatego jej pytania nie są przypadkowe ani powierzchowne. Dialog między rozmówczyniami ma charakter spokojnej, intelektualnej wymiany, która ma na celu doprecyzowanie. Ta rozmowa działa jak ciche domknięcie całej książki. Zamiast wyjaśniać wszystko do końca, raczej otwiera przestrzeń dla dalszego namysłu nad sposobem, w jaki Ernaux buduje swoje teksty. Czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie dwóch osób, które dobrze rozumieją wagę literackiej prostoty.

„Powroty” nie są więc książką, która zostawia po sobie gwałtowne emocje. Raczej osiadają w pamięci powoli, niemal niezauważalnie. To literatura, która nie krzyczy, nie epatuje i nie próbuje dominować nad czytelnikiem. Zamiast tego proponuje coś znacznie trudniejszego: uważność. W czasach, gdy wiele książek próbuje zdobyć uwagę czytelnika intensywnością lub formalną ekstrawagancją, proza Ernaux wydaje się niemal ascetyczna. A jednak właśnie dzięki temu potrafi wybrzmieć wyjątkowo mocno. „Powroty” pokazują, że inteligentne pisanie nie musi oznaczać skomplikowania. Czasem największa literacka siła tkwi w spokoju.

Ciekawym punktem odniesienia dla „Powrotów” może być monumentalny cykl „Moja walka” autorstwa Karla Ove Knausgårda. Oczywiście skala obu przedsięwzięć jest zupełnie inna – sześć obszernych tomów Knausgårda, liczących łącznie kilka tysięcy stron, kontrastuje z niewielką, niemal kameralną objętością książki Annie Ernaux. A jednak pewne pokrewieństwo widać w samym tempie narracji i w sposobie przyglądania się we własnej pamięci. Oboje autorzy piszą powoli, uważnie, z koncentracją na drobnych szczegółach codzienności i na powracaniu do przeszłości. Różnica polega jednak na skali kondensacji: tam, gdzie Knausgård rozpisuje doświadczenie na setki stron, Ernaux potrafi zamknąć podobny ciężar refleksji w krótkiej, zdyscyplinowanej formie – i robi to z imponującą precyzją. Niemniej jednak, albo wręcz – mimo wszystko – „Moja walka” trafia do mnie bardziej.