Jan Żiżka Tom 1 I Tom 2

Seria marmurkowa PIW-u to już klasyka biografii, od 65 lat będąca gwarancją jakości. Tym razem Petr Cornej, czeski mediewista, specjalizujący się w historii ruchu husyckiego, zaprasza nas w podróż do XV wieku, by przedstawić nam bodaj najsłynniejszego husytę, przywódcę i stratega ruchu, bohatera narodowego Czechów. Miał swój czynny i sprawczy udział w rewolucji antyniemieckiej i antykatolickiej, jaka wybuchła w Czechach, pod jego doświadczonym przywództwem Czesi walczyli o swoją narodową i religijną tożsamość.

Dacie wiarę, że ten oddany wierze, wierny zasadom, skupiony na reformie Kościoła i wolności samostanowienia Czechów bojownik, pędził za młodych lat awanturniczy żywot watażki? Należał do samozwańczej grupy Mateja, którego ludzie popełniali „przestępstwa rozbójnicze w każdym wymiarze, włącznie z zabiciem kilku osób”. Od zdobywania miasteczek i warownych zamków na konkretne zlecenie i za sowitą zapłatą po zwykły rozbój na drodze czy porwania dla okupu. I nie miało to wiele wspólnego, może poza leśnymi okolicznościami przyrody, z przygodami poczciwego Rumcajsa. Tutaj rzeczywiście lała się krew i liczyło się zdobycze.

Sama droga reformowania państwa i Kościoła w Czechach to temat rzeka, przy tym arcyciekawy, a historia Czech w tymże okresie dynamiczna jak nigdy. Autor rozpoczyna rzecz jasna od genezy, skąd w ogóle wyniknęła potrzeba tak radykalnych działań i czemu zainspirowała takie rzesze obywateli, którzy oddali się jej całym sercem. Zresztą jakikolwiek temat zajmuje aktualnie Petra Corneja, traktuje go on z pełną rzetelnością, rozwijając wzdłuż i wszerz, obejmując całokształt, nie zapominając przy tym o naszej, czytelniczej satysfakcji. Aby jej zadośćuczynić między fakty i wypiski z dokumentów wtrąca ciekawostki i obyczajowe smaczki, tyle tylko, ile trzeba, by podkręcić naszą ciekawość dalszego rozwoju sytuacji.

Dla niektórych zbaczanie z głównego tematu i tracenie z oka bohatera może być nieco irytujące, jednak nie sposób nie nakreślić panoramicznego, jak najszerszego tła, które determinowało przecież czyny Jana Żiżki, z rozbójniczych traktów powiodło go na pola Grunwaldu, włączyło w konflikt polsko-krzyżacki, by potem uczynić zaufanym dworzaninem Wacława, a jeszcze później zetknąć z Janem Husem i jego naukami. Te zaś całkowicie zdeterminowały dalsze losy Jana Żiżki. Późne średniowiecze w Europie to niezwykle ciekawa epoka. Spotykają się tutaj chęć demokratyzacji i rozbicie jedności chrześcijaństwa, w wyniku tego konfliktu objawia się nagle aż trzech papieży, ta schizma w Kościele, zwana Wielką Schizmą Zachodnią, wywołuje spore zamieszanie na świecie i, niestety, poważny spadek autorytetu Kościoła, co skutkuje wzmożeniem ruchów reformatorskich w jego obrębie. To wszystko ściśle wiąże się z tematem biografii Corneja.

Chociaż autor koncentruje się oczywiście na najbardziej istotnych momentach biografii Jana Żiżki, poświęcając im maksimum uwagi, rozpatrując przeróżne warianty, obecne w źródłach historycznych, niekiedy wręcz ze sobą sprzeczne, to nie brakuje w tekście dygresji. Te zaś są równie interesujące, co samo meritum. Choćby dochodzenie praźródeł nazwiska Żiżka, za czym wędrujemy daleko zarówno przez czas, jak i przestrzeń, źródłosłów zaś pozostaje dalej tajemniczy i prowadzi nas w rozbieżnych kierunkach. Albo postrzeganie w średniowieczu osoby okaleczonej, jak Żiżka właśnie, któremu brak jednego oka, ewoluowanie pojęcia „monstrum”.

Autor łączy, co nie jest powszechną umiejętnością, ściśle naukowe podejście z gawędziarskim, swobodnym tonem, który pozwala nam się zasłuchać w opowieści. Portrety najważniejszych ówczesnych mężów sceny politycznej Czech uwzględniają ich uzależnienie od pełnionych funkcji, które niejednokrotnie stawia ich w sytuacji konfliktu interesów i wymusza trudne wybory pomiędzy wyznawanymi zasadami, a koniecznością kompromisu, czy nawet odstąpienia od zasad w jakimś zakresie, gdy wymagają tego okoliczności, szerszy interes publiczny. Szczególnie zwraca tutaj uwagę postać chwiejnego króla Wacława, ujęta z wielu stron, psychologicznie pogłębiona. Równie skomplikowana jest sytuacja husytów, rozdartych między Bożymi nakazami, a powinnością wobec władcy. Temperaturę tych sporów i dynamikę emocji udało się oddać w biografii Jana Żiżki, którego życiowa droga pełna jest ostrych zakrętów i nagłych decyzji, a przystąpienie do ruchu husyckiego, co nastąpiło, gdy skończył sześćdziesiąt lat, jak na tamte czasy w wieku wręcz podeszłym, cechuje podobna żarliwość, jak jego wszystkie wcześniejsze postanowienia i działania. „Jan Żiżka nie był ani księdzem, ani filozofem, ani teologiem. Był szlachcicem i żołnierzem. W Antychryście widział wroga, którego trzeba pokonać i zniszczyć. Starotestamentową sentencję zrozumiał inaczej niż mistrz Jakoubek. Zrobił to, do czego przywykł i co umiał najlepiej. Wziął do ręki miecz”.

Biografia Jana Żiżki na pewno zainteresuje tych, których pasjonuje tematyka średniowiecza, reformacji, zwłaszcza jej początków, historia Czech, historia wojen, a także kształtowanie się ruchów religijnych wypływających z chrześcijaństwa, jednak pewne jego aspekty rozumiejących inaczej lub zgoła je odrzucających. Takich pasjonatów nie zniechęci mnogość faktów i szerokie ujęcie tematów, przypadnie im zaś na pewno do gustu literackość języka tej biografii, jakze odmienna i świeża na tle naukowej hermetyczności spotykanej najczęściej w poważnych publikacjach historycznych. Seria marmurkowa pozostaje przez te wszystkie lata niezawodna.