W Pułapce Przeciwieństw. Ideologie Tożsamości Mateusz Borowski Małgorzata Sugiera

Wybierz opinię:

Scathach

Jednym z najważniejszych zagadnień współczesnej humanistyki stała się kwestia tożsamości.
Zachodnia tradycja myśli metafizycznej zwykła ujmować kwestie granic w parach człowiek/zwierzę, człowiek/maszyna, kobieta/mężczyzna, dziecko/dorosły, swój/obcy, żywi/umarli. Taki sposób podejścia do tematu przyjęli także autorzy książki W pułapce przeciwieństw. Ideologie tożsamości – Mateusz Borowski i Małgorzata Sugiera, nadając kolejnym rozdziałom monografii tytuły zgodne z ową dychotomiczną koncepcją, zbudowaną na przeciwieństwach.

 

O wartości tej publikacji zaświadcza jej szerokie przeznaczenie: stanowi ona interdyscyplinarny podręcznik z zakresu humanistyki, dla studentów takich kierunków jak kulturoznawstwo, teatrologia, literaturoznawstwo, historia sztuki, socjologia, a także – jak przypuszczam – filologia polska.
Jej forma stricte naukowa sprawia, że zakres odbiorców znacznie się zawęża, jednak każda osoba zainteresowana kwestią tożsamości we współczesnym świecie, rolą sztuki jako wehikułu dla niej i in. z powodzeniem może po tę publikację sięgnąć i uzupełnić swoją wiedzę rzeczowymi i fachowymi informacjami. Należy mieć jednak przy tym pełną świadomość jej naukowości i języka ściśle związanego z badaną dziedziną: obfitującego w bogatą terminologię i mnogość nawiązań do innych tekstów z zakresu szeroko rozumianej humanistyki. Z całą pewnością nie jest to lektura do poduszki, raczej: podłoże do kolejnych badań.

 

Autorzy starają się wskazać na opozycje, których zadaniem jest wyznaczanie granic człowieczeństwa. Z tego powodu wędrówka przez kolejne rozdziały, zdaje się być lekturą ukierunkowaną na próbę uchwycenia najważniejszych elementy budujących dwudzielność świata, w którym żyjemy. Jak wyniki z recenzji wydawniczej Ingi Iwasiów bronią oni stanowiska, jakby dzieła broniące status quo, mogły z powodzeniem wyzwolić kolejny dyskurs, a także szukają sprawdzonej ścieżki, mającej zdolność połączenia dwu poglądów dominujących w myśli XX-wiecznej filozofii, a mianowicie: sztuka nie może być elementem polityki komunikacyjnej oraz sztuka pomaga „ugiąć" dyskurs.

 

Wydawać by się mogło, że autorzy monografii podejmują jedynie próbę przedstawienia najistotniejszych zagadnień humanistyki przełomu XX i XXI wieku, wraz z odniesieniem ich do kultury polskiej i jej rzeczywistości. Robią oni jednak coś znacznie ważniejszego: dokonują próby wyjścia poza granice rozważań czysto teoretycznych ku praktyce i doświadczeniu. Ich książka to próba podjęcia myśli dotyczącej kondycji ludzkiej dziś, a ich teoretyczne, jakże słuszne z resztą uwagi, stają się w świetle odniesień do życia, jedynie pretekstem do samodzielnych rozważań, sygnałem słusznie kierującym uwagę czytelnika na tematy ważkie dla współczesnej myśli humanistycznej, wykraczające poza sferę teoretycznych spekulacji i dociekań.

 

Najciekawszymi dla mnie rozdziałami, były dwa pierwsze: człowiek/zwierzę, człowiek/maszyna, a dla mnie również zwierzę=?maszyna.
Próba zrekonstruowania przemian opozycji człowiek/zwierzę na przestrzeni dziejów, to niezwykle cenne i interesujące zarysowanie tematu. Motyw zwierzęcia w literaturze i sztuce, pojawiający się w szeregu ważnych i mniej ważnych tekstów kultury, stanowi punkt odniesienia i dociekań na temat dochodzenia własnej tożsamości przez ów pryzmat. Nie jest to temat w żaden sposób nowy, wciąż jednak – a może dziś szczególnie – ważny i warty kolejnej analizy i odświeżenia spojrzenia.
Inspirujący oraz niebywale ważny w świetle ostatnich przemian cywilizacyjnych, wydaje się także rozdział dotykający opozycji człowiek/maszyna. W okresie ludzkich dążeń do zmechanizowania wszystkiego i wszystkich oraz prób wynalezienia kolejnych maszynerii, mających stawiać sobie za cel zastąpienie ludzi, potrzeba zadawania pytań o tożsamość w świecie poddanym przemianom technologicznym wydaje się jak najbardziej zasadna czy wręcz – niezbędna.

 

Kolejne rozdziały przeciwstawiające sobie dzieciństwo i dorosłość, kobiecość i męskość, życie i śmierć, swojskość i obcość – to równie absorbujące oraz ożywcze wejrzenie na kwestie ważne dla dwudziestowiecznego dyskursu. Mam jednak wrażenie, że aby tę książkę i zawarte w niej myśli przyswoić, należy włożyć w to ogromny wysiłek, wiążący się z wielokrotną lekturą i bieżącą, żywą dyskusję prowadzoną z tekstem. Warto więc czytać ją nie tylko jako ciąg monograficzny, ale też jako pojedyncze rozdziały, służące pełniejszemu rozeznaniu się w podejmowanej problematyce.

 

Czy książka ta jest zatem próbą zdefiniowania współczesnego człowieka i jego kondycji? W jakimś sensie tak. Spojrzenie na człowieczeństwo z perspektywy przeciwieństw i granic jakimi jest ono obwarowane, pozwala na zupełnie inne niż dotychczas spojrzenie na ludzkość i uświadomienie sobie wielu zależności dotąd zakrytych albo nieuświadomionych.
Publikacja ta jest więc nie tylko cennym źródłem wiedzy, ale też gwarancją lektury pobudzającej do refleksyjnego myślenia i zatrzymaniem się nad kwestią coraz częściej dziś poruszaną, ale też – mam wrażenie – traktowaną niezwykle schematycznie, bez głębszego namysłu.
Tekst Borowskiego i Sugiery może takiemu tradycyjnemu spojrzeniu skutecznie przeciwdziałać i oby właśnie taką moc oddziaływania posiadał.
Polecam osobom, którym nieobce są dociekania filozoficzne, a także tym, którym nieobojętne są losy współczesnego człowieka i jego tożsamości.

Palanee

Rodzisz się, przeżywasz dzieciństwo, by w pewnym momencie wkroczyć w dorosłość, zestarzeć się i umrzeć. Los każdego człowieka jest przesądzony, każdy z nas zna swój początek i koniec. Podobnie jak większość żywych istot, które spotkać można na naszej planecie – nieważne, czy będzie to mysz polna czy ważka unosząca się nad jeziorem. Każdą z nich spotyka to samo. Czym w takim razie człowiek różni się od zwierzęcia? Lub maszyny? Czym różnią się poszczególni ludzie? Co tak naprawdę nas definiuje i co składa się na nasz obraz? Są to pytania, które pojawiają się od kilku wieków i zaprzątają największe umysły humanizmu. Udzielone odpowiedzi ulegają redefinicji, ewolucji, by we współczesnym świecie zaskoczyć nas spojrzeniem na samego człowieka i czym/kim tak naprawdę jest.

 

„W pułapce przeciwieństw" dwójka utytułowanych autorów, Mateusz Borowski oraz Małgorzata Sugiera, próbują nie tyle znaleźć jednoznaczną odpowiedź na postawione wcześniej pytania, co przyglądają się zjawiskom zachodzącym w kulturze, analizują liczne dzieła, by postawić przed czytelnikiem drogowskazy. Znaki te, zależnie od obszaru, który w danym momencie jest przeszukiwany, czasem są jednoznaczne innym razem pozostawione są bez diagnozy i ostatecznych, rozstrzygających wniosków. Każdy z nas może osądzić, jak naprawdę działa maszyna antropologiczna i czy podane definicje przez sławnych i mniej znanych są rzeczywiście słuszne i nie uległy rozmyciu i zatraceniu przez przemijający czas, czy też wręcz przeciwnie, na tyle daleko wybiegły w przyszłość, by stać się nierealnymi do spełnienia.

 

Wydawałoby się, że lekturę monografii, która podejmuje trudną kwestię, opierającą się przede wszystkim na traktatach i rozprawach wielkich myślicieli, będzie trudno przetrawić i przy okazji wiedzę tam zawartą przyswoić. I być może początkowo można odnieść takie wrażenie, gdyż wstęp jak i każdy kolejny rozdział rozpoczynają się od analizy naukowych czy też bardziej filozoficznych prac, które stanowią punkt wyjścia do dalszych rozważań. Po przebrnięciu przez trudniejsze początki, autorzy przybliżają swoją wiedzę na podstawie nie tylko dzieł wyższego szczebla tj. literatury pięknej z najwyższej półki. Starają się swój wykład równoważyć, zarówno utworami, które zapisały się na kartach historii, dzięki wartości, którą niosą, a pozycjami ze świata filmu i literatury popularnej i niewymagającej. Szczególnie jest to widoczne w dwóch pierwszych częściach, w których poruszane są tematy człowieka/zwierzęcia oraz człowieka/maszyny. Podawane przykłady na tyle jasno przedstawiają myśl przewodnią, a jednocześnie problemy targające myślicielami, że osoby, które na co dzień nie czytują pozycji z zakresu humanistyki i filozofii, pojmą nie tylko sens wypowiedzi, ale także odkryją nowe znaczenia poukrywane w znanych dziełach i produkcjach. W żaden jednak sposób autorzy nie popadają w banał ani też nie przypisują ukrytych intencji twórcom. Jednak pokazują jak odwieczne pytania wkradają się w dorobek artystów i jakie odpowiedzi próbują oni zaprezentować publiczności. Choć nie zawsze świadomie.

 

Monografia została podzielona na sześć części, które być może nie wyczerpują w pełni zagadnienia (co zresztą podkreślają sami autorzy w zakończeniu), jednak wyraźnie naświetlają problem stawiając przed czytelnikami wyzwanie. By sami odnaleźli swoje przeciwieństwa i dostrzegli je w swoim otoczeniu.

 

Pierwszy rozdział skupia się na różnicach pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem. Autorzy szukają odpowiedzi, gdzie leży granica, która nas oddziela od innych żywych stworzeń. I choć trudno tu o jednoznaczną odpowiedź (co zresztą pokazuje kolejny rozdział) podają świetne przykłady na to, że jesteśmy ludźmi dopóki dostrzegamy w sobie pierwiastek zwierzęcy i potrafimy nad nim zapanować. Druga część to poszukiwanie granicy pomiędzy człowiekiem a maszynami. I choć tu odpowiedź jest wręcz oczywista i nasuwa się sama, w obliczu osiągnięć nauki i postępów technologicznych (szczególnie na polu sztucznej inteligencji) może okazać się, że człowiek i maszyna staną się jednością i jak w Matriksie jedno bez drugiego nie będzie mogło przetrwać. Trzeci rozdział porusza temat, który nierzadko uważany jest za tabu. Autorzy porównują dwie przeciwności, które w końcu determinują człowieka – żywych i umarłych. Dużo miejsca poświęcono na omówienie wampirów i ich symbolice. Nie skupiają się jednak na współczesnych wampirach (choć i ten wątek jest omawiany), ale zaczynają od klasyki i ich pierwotnego znaczenia w kulturze. Czwarty rozdział wydaje mi się najtrudniejszym zagadnieniem w obliczu zmian, które można obserwować w XX/XXI wieku, kiedy człowiek uwalnia się z narzuconych przez społeczeństwo schematów i ustala własne granice. W tej części bowiem autorzy lawirują pomiędzy pojęciem mężczyzny a kobiety, skupiając się na mniejszościach czy jak to woli tzw. gender. Co prawda nie odrzucają biologicznych różnic, ale starają się pokazać, że nie zawsze oczywisty dla większości podział, jest słuszny w obliczu natury psychologicznej, ale i biologicznej. Nie ograniczają się do przedstawienia tylko osiągnięć literatury czy filmu, ale podążają tropem zjawisk zachodzących w codziennym życiu, a przede wszystkim w sporcie. Przedostatni rozdział zabiera nas do dzieciństwa. Autorzy próbują odnaleźć granicę pomiędzy życiem dziecka a dorosłego oraz kiedy zachodzi ta przemiana. Podejmują dość wrażliwe kwestie, jak uprzedmiotowienie, wyzysk czy inicjacja seksualna. Jednak najważniejsze wydaje się bycie „innymi", szukanie swojego prawdziwego ja, a przez to część ta staje się tematycznie powiązana z kolejnym rozdziałem obcy/swój. To tu właśnie widać ostateczny podział człowieka – na to co nasze i na to co obce. I nie chodzi tu bynajmniej tylko o zakres terytorialny, ale przede wszystkim granice naszego postrzegania.

 

Jak widać tematyka jest zróżnicowana i pokazująca, że człowiek to składowisko przeciwieństw tworzących nas na różnych etapach życia. Choć wydawałoby się, że niektóre kwestie są oczywiste, autorzy w dość ciekawy sposób zademonstrowali, że pomimo wszystko człowiek to niezwykle złożona istota, którą mogą kierować pierwotne instynkty jak i wyższe uczucia.

 

Nie jest to książka naraz. „W pułapce przeciwieństw" zawiera ogrom informacji i wiedzy, którą należy kosztować i przyswajać. Warto jednak zaprzepaścić kilka wieczorów, by spojrzeć na siebie i drugą osobę przez pryzmat tego, jak postrzega nas nie tylko nauka i biolodzy, ale również humaniści, reżyserzy, pisarze powieści i dramaturdzy, a przede wszystkim my sami. Bo być może okaże się, że po dłuższym zastanowieniu odkryjemy w sobie coś, co może nas na nowo zdefiniować.

Książki

Fabuła: 100% - 1 votes
Akcja: 100% - 1 votes
Wątki: 100% - 1 votes
Postacie: 100% - 1 votes
Styl: 100% - 1 votes
Klimat: 100% - 1 votes
Okładka: 100% - 1 votes
Polecam: 100% - 1 votes

Polecam:

 

Komentarze

Kod antyspamowy
Odśwież


Okładka wydania

W Pułapce Przeciwieństw. Ideologie Tożsamości

Dodatkowe informacje

Podziel się!

Oceń Publikację:

Na naszej stronie nie stosujemy reklam. ;)
Prosimy o dodanie naszej witryny do białej listy.
Ustawienia przeglądarki lub Biała lista (adblock)