Isola

Pobożność i pustka. O granicach realizmu w powieści „Isola” Allegry Goodman
Współczesna proza historyczna coraz częściej odchodzi od widowiskowej narracji na rzecz rekonstrukcji doświadczenia jednostki, jej sposobu myślenia, odczuwania i interpretowania świata. W tym nurcie mieszczą się utwory, które zamiast opowiadać „co się wydarzyło”, próbują odpowiedzieć na pytanie, jak było to możliwe w ramach konkretnej epoki i jej ograniczeń. Isola Allegry Goodman wyraźnie wpisuje się w ten kierunek, sięgając po materiał historyczny nie jako pretekst do przygody, lecz jako przestrzeń analizy.

W powieści Isola, inspirowanej losami XVI-wiecznej Marguerite de la Rocque, już na poziomie zapowiedzi wyraźnie akcentowano przynależność do literatury przygodowej i survivalowej, z obietnicą historii o kobiecej sile i przetrwaniu w ekstremalnych warunkach. Tymczasem Goodman proponuje coś znacznie bardziej wymagającego: powieść, która konsekwentnie rozbija te oczekiwania i zamiast narracji o walce o życie oferuje studium ograniczenia psychicznego, kulturowego i religijnego. To właśnie napięcie między obietnicą a jej realizacją staje się kluczowe dla odbioru tej książki.

Wokół powieści Isola Allegry Goodman narosło sporo oczekiwań. Powieść reklamowana jako oparta na faktach historia przetrwania, z wyrazistą kobiecą bohaterką i surowym, wyspiarskim pejzażem w tle, obiecuje czytelnikowi intensywne doświadczenie zarówno emocjonalne, jak i fabularne. Rzeczywistość okazuje się jednak bardziej wymagająca. Zamiast dynamicznej narracji otrzymujemy tekst skupiony na wnętrzu bohaterki, jej religijności i ograniczeniach poznawczych. To książka, która nie tyle prowadzi czytelnika przez historię, ile zamyka go w umyśle postaci… i nie pozwala łatwo z niego wyjść.

Na pierwszy rzut oka powieść Isola Allegry Goodman wpisuje się w dobrze znany schemat: historia przetrwania oparta na faktach, osadzona w egzotycznej przestrzeni i skoncentrowana wokół silnej kobiecej bohaterki. Materiał źródłowy to losy Marguerite de la Rocque, XVI-wiecznej arystokratki porzuconej na bezludnej wyspie. Wydaje się on być wręcz stworzony dla literatury przygodowej. Jednak Goodman świadomie odwraca te oczekiwania. Zamiast narracji o przetrwaniu otrzymujemy opowieść o ograniczeniu, a zamiast emancypacji o jej niemożliwości.

Największą ambicją powieści jest rekonstrukcja mentalności epoki i to właśnie ona decyduje o jej sile, ale i ostatecznej słabości. Świat Marguerite jest całkowicie przefiltrowany przez religię: intensywną, bezalternatywną, momentami wręcz opresyjną. Goodman nie próbuje tej perspektywy łagodzić ani „uwspółcześniać”, wręcz przeciwnie, konsekwentnie zamyka czytelnika w umyśle bohaterki. Ten zabieg przynosi efekt podwójny. Z jednej strony buduje imponującą wiarygodność psychologiczną i historyczną, z drugiej zaś prowadzi do narracyjnej stagnacji.

Monolog wewnętrzny Marguerite, zdominowany przez kategorie grzechu, winy i odkupienia, nie tyle rozwija postać, ile ujawnia jej poznawcze ograniczenia. Powracające rozważania religijne, zamiast pogłębiać napięcie, zaczynają funkcjonować jako repetycja, zamknięty obieg myśli, z którego bohaterka nie potrafi się wydostać. W efekcie czytelnik nie obserwuje procesu przemiany, lecz raczej trwanie w strukturze, która nie dopuszcza zmiany. To odważny wybór artystyczny, ale jednocześnie ryzykowny: granica między konsekwencją a monotonią zostaje tu wielokrotnie przekroczona.

Problem ten uwidacznia się szczególnie w zestawieniu z oczekiwaniami gatunkowymi. Isola, promowana jako opowieść survivalowa, tylko marginalnie realizuje ten model. W przeciwieństwie do klasycznych narracji o przetrwaniu, takich jak Robinson Crusoe Daniela Defoe czy ich współczesnych wariantów pokroju Życia Pi Yann Martel, Goodman nie buduje dramaturgii wokół działania, lecz wokół jego braku. Survival jest tu epizodem, nie osią konstrukcyjną. Zamiast napięcia wynikającego z walki o życie otrzymujemy powolne, konsekwentne zanurzanie się w doświadczeniu izolacji.
Pod tym względem bliżej Isoli do egzystencjalnych studiów samotności. I co istotne, dzięki niej (a może przez nią) Marguerite nie tyle staje się silniejsza, ile coraz głębiej zanurza się w strukturach, które ją ograniczają.

W tym sensie powieść podważa jedno z najczęściej powtarzanych wobec niej założeń, mianowicie, że jest historią „silnej kobiety”. Marguerite nie jest figurą emancypacyjną w nowoczesnym rozumieniu. Jej sprawczość jest ograniczona nie tylko przez warunki zewnętrzne, lecz przede wszystkim przez wewnętrzny porządek myślenia. Próby nadania jej rysu protofeministycznego pozostają subtelne i nie prowadzą do wyraźnej transformacji. Co więcej, bohaterki drugoplanowe niemal całkowicie znikają w tle, co można uzasadnić historycznie, ale trudno obronić jako wybór narracyjnie satysfakcjonujący.

Na poziomie stylistycznym Goodman pozostaje konsekwentna: język jest oszczędny, chwilami surowy, podporządkowany perspektywie bohaterki. Nie ma tu miejsca na efektowność czy retoryczne popisy. Dominuje dyscyplina i powściągliwość. Jednak również tutaj konsekwencja okazuje się ambiwalentna: styl, który miał wzmacniać autentyczność, w połączeniu z repetytywną strukturą refleksji potęguje wrażenie ciężaru i spowolnienia.

Myśląc o Isoli, mam bardzo sprzeczne uczucia. Z jednej strony zachwyca mnie wierność epoce i psychologiczna wiarygodność, z drugiej czuję niedosyt ze względu na ograniczoną dynamikę i brak wyraźnej ewolucji postaci. Nie jest to jednak książka nieudana. Przeciwnie, to tekst świadomy i konsekwentny, który realizuje jasno określoną wizję literacką. Problem polega na tym, że wizja ta zakłada doświadczenie lektury jako formę zamknięcia, zarówno dla bohaterki, jak i dla czytelnika.
Isola nie oferuje przygody, lecz jej zaprzeczenie. Nie prowadzi ku przemianie, lecz ku uwięzieniu. Jest powieścią o samotności, strachu i poznawczych granicach człowieka zanurzonego w świecie, którego nie potrafi przekroczyć. To literatura wymagająca i momentami frustrująca, ale właśnie w tej frustracji ujawnia swoją najgłębszą intencję.