Gustaw Morcinek Monografie

Są pisarze, których nazwisko każdy kojarzy, ale niewielu już ich czyta. Gustaw Morcinek to właśnie taki przypadek. Autor „Łyska z pokładu Idy” czy „Wyrąbanego chodnika”, przez lata obowiązkowa lektura w szkołach, dziś funkcjonuje raczej jako pomnik niż żywe źródło emocji. Nie ma już górniczych szkół jego imienia, a jego książki częściej stoją zakurzone w bibliotekach niż trafiają na stoliki w księgarniach. I może właśnie dlatego monografia Libora Martínka, czeskiego literaturoznawcy z Uniwersytetu w Opawie, jest tak ważna.

Martinek nie pisze biografii popularnej ani nie próbuje „odświeżyć” Morcinka na siłę, jak to czasem bywa z klasykami. Nie mamy tu zatem opowieści o dzieciństwie w Karwinie, o latach w obozach czy o sejmowej karierze w tonie powieściowym. Dostajemy zamiast tego książkę akademicką. Rzetelną, solidną, wymagającą. To ponad 360 stron analizy, która wnika w teksty, porównuje, pokazuje Morcinka w szerszym kontekście literatury śląskiej i polskiej XX wieku. I choć to brzmi ciężko, jest w tym coś niezwykle potrzebnego: autor na nowo porządkuje spuściznę pisarza, oddzielając to, co uniwersalne, od tego, co mocno zakorzenione w epoce.
Najciekawszy w tej książce jest podział, jaki Martinek proponuje: Morcinek dla dzieci i Morcinek dla dorosłych. Ten pierwszy, autor słynnego „Łyska”, do dziś wydaje się żywy. Książki dla młodszych czytelników mają w sobie świeżość, dydaktyzm nie jest w nich nachalny, a prosty język dobrze znosi próbę czasu. Z kolei Morcinek dla dorosłych, czyli powieści i publicystyka, mocniej ugrzązł w realiach dwudziestolecia międzywojennego, w literaturze budującej tożsamość i narrację narodową. Dziś może wydawać się ciężki, momentami archaiczny, i Martinek tego nie ukrywa.

Co ważne, autor nie traktuje Morcinka jak nietykalnego klasyka. Nie ma tu łatwego zachwytu. Jest szacunek dla dorobku, ale też krytyczny dystans. Morcinek był nie tylko pisarzem, ale i człowiekiem epoki, z jej ograniczeniami, ideologiami, zaangażowaniem w budowę wspólnoty. Martinek pokazuje go jako twórcę regionalnego, zakorzenionego w Śląsku, ale zarazem funkcjonującego w szerszym pejzażu literackim. I to właśnie jest wartość tej monografii, że nie sprowadza Morcinka ani do roli patrona szkół, ani do zapomnianego autora z lamusa.

Czytałam tę książkę z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony, imponuje jej rzetelność i ogrom materiału . To naprawdę praca, która może być punktem odniesienia dla badaczy literatury śląskiej. Z drugiej, nie ukrywam, że momentami czułam ciężar języka akademickiego. To nie jest książka, którą „pochłania się” wieczorem, raczej taka, do której trzeba wracać, notować, zastanawiać się. A ja lubię, gdy literatura, nawet naukowa, ma w sobie trochę życia, narracyjnego rytmu. Tego mi tutaj brakowało. Ale uczciwie trzeba przyznać: nie taki był cel Martínka.

Z perspektywy współczesnego czytelnika, który pamięta jeszcze Morcinka z licealnych lektur, książka uświadamia coś ważnego: jak łatwo zapominamy autorów, którzy kształtowali wyobraźnię całych pokoleń. Jak szybko z twórcy czytanego masowo zostaje tylko nazwisko w podręczniku. Martinek przypomina, że Morcinek był kimś więcej, że pisał, by opowiedzieć o swoim regionie, że jego literatura miała znaczenie w budowaniu tożsamości Śląska i że warto dziś spojrzeć na nią nie tylko z sentymentem, ale i z krytycznym namysłem. To ważna postać, zwłaszcza dla nas, Ślązaków.
Podsumowując: „Gustaw Morcinek. Monografie” to książka ważna, choć wymagająca. Z pewnością nie dla każdego, bo trzeba mieć cierpliwość i gotowość na tekst akademicki. Ale dla tych, którzy interesują się literaturą regionalną, historią Śląska albo samym Morcinkiem, to pozycja obowiązkowa. Ja doceniam ją przede wszystkim za rzetelność i uczciwość, choć czytelnik poszukujący w literaturze także emocji, może mieć podczas lektury momenty znużenia. Ale mimo tego, to publikacja, która stawia Morcinka w nowym świetle i przypomina, że warto wracać do pisarzy, o których łatwo zapomnieć.