Gdzie Ten Raj?

Są takie książki, w które od pierwszych stron czytelnik „wpada jak śliwka w kompot”, a są takie, w które musisz się wgryźć, żeby poznać ich naturę. Dla mnie dokładnie taką powieścią jest „Gdzie ten raj” Dany Hein. Początek wydaje ci nieco bez smaku i dopiero w trakcie czytania okazuje się, że w tej powieści są jednak smaki, które dodają jej wyrazistości.

Zacznijmy jednak od zasadniczej kwestii – czy na tytułowe pytanie znajdzie się w tej powieści odpowiedź. Nie, ale też Autorka nie udaje, że stawia sobie za cel odnalezienie tej odpowiedzi. Przeciwnie – wydaje się, że Dana Hein prowadzi czytelnika przez schyłkową rzeczywistość PRL-u po to, by pokazać, że raj jest pewnym nieuchwytnym bytem, marzeniem, które jest gdzieś w zasięgu naszej ręki, gdzieś tuż obok, ale nigdy tu i nie teraz. Choć każdy z nas marzy o nim jak o bezpiecznej przystani, mało kto, by nie powiedzieć że nikt go nie uświadczą. Przynajmniej nie za życia.

Czym zatem jest „Gdzie jest raj?”? Najkrócej - to opowieść o zwykłej rodzinie, w której szarość codzienności staje się tłem, w którym rozgrywają się ludzkie dramaty, podszyte nadzieją, że przełom lat 80-tych i 90-tych wszystko zmieni. To w tych realiach funkcjonuje rodzina Malinowskich, którą czytelnik poznaje zagłębiając się w narrację kolejno – Drogomiry, Zbigniewa i ich córki Sonii. Ich zwykłe życie wydaje się na pozór niczym nie wyróżniać, są rodziną jakich wiele, ale właśnie w tej rodzinie, jak w wielu innych cień na jej funkcjonowanie kładzie alkohol, niespełnienie, bieda emocjonalna i materialna, wieczne poczucie utknięcia w realiach, z których chciałoby się wyrwać już, teraz.
Hein świetnie oddaje też realia tamtego czasu: kolejki, niedobory, zszarzała rzeczywistość prowincjonalnego miasteczka, gdzie marzenia często umierają szybciej niż rodzą się na ich miejsce nowe. Co istotne - nie ma w Autorce tak częstej w wielu innych pozycjach nostalgii za PRL-em. Zamiast niej jest uważne spojrzenie na ludzi, którzy w tej epoce próbowali przetrwać, nie tracąc resztek godności, choć nie zawsze im się to udaje.

W tych realiach obserwujemy jako czytelnicy rozpad małżeństwa Drogomiry i Zbigniewa, który z każą kolejną stroną powieści jest wręcz nieunikniony. Hein nie obarcza jednak winą za niego którejkolwiek z małżeńskich stron, pokazuje raczej, że w tych ludzkich dramatach nie ma jednego winnego, są tylko ludzie zmęczeni sobą, okolicznościami i własną niemocą. Najsilniej odczuwa to Sonia, postać zarysowana wprawdzie subtelnie, ale przejmująco. Autorka dobrze oddaje psychologiczny wpływ rodzinnych dramatów na dorastającą dziewczynę – to jeden z najbardziej poruszających aspektów książki.

Wreszcie, gdy nadchodzi transformacja ustrojowa, Hein nie maluje jej ani jako wybawienia, ani katastrofy. Raczej jako zmianę, która rozmywa dotychczasowe źródła stabilności i otwiera drzwi do pokus, nowych relacji, a także do błędów – często droższych niż te popełniane w poprzednim systemie. Drogomira i Zbigniew próbują odnaleźć się w tej nowej rzeczywistości, szukają emocjonalnych i materialnych dróg ucieczki, ale każda z tych dróg ma ukryty koszt. Autorka trafnie pokazuje, że wolność – szczególnie ta nagła i nieoswojona – bywa ciężarem, a nie darem.

„Gdzie ten raj?” pozostaje powieścią przejmującą, uczciwą i bardzo ludzką. To książka o tym, że raj – jeśli w ogóle istnieje – nie przychodzi wraz z ustrojową zmianą, nową pracą czy nowym związkiem, ale raczej z odwagą spojrzenia w lustro. Polecam lekturę.