Biedna Mała C

Każdy, kto próbował swoich sił w literackim świecie wie, że nietuzinkowy pomysł na fabułę to często klucz do sukcesu, a jeśli dodatkowo sprawny warsztat pozwoli na ułożenie wymyślonej historii w ciekawą intrygę czytelnik pójdzie za taką powieścią jak w dym i w niej przepadnie. Czasami jednak zdarzą się powieści nieoczywiste, a taką z pewnością jest „Biedna Mała C.” Elżbiety Juszczak.

Z całą pewnością nie jest to książka dla każdego, choćby dlatego, że sposób prowadzenia w niej narracji niejednego może zaskoczyć. Przypomina ona bardziej luźne notatki z dziennika, wrzucone losowo do wspólnego zbioru niż starannie zaplanowaną całość. A jednak w tym szaleństwie jest metoda. Autorka łamiąc formę przedstawia w swej powieści obraz współczesnej Polski odrobinę tak jakby patrzyło się na nią w krzywym zwierciadle. Realia rodzime stają się nieco zdeformowane, trochę groteskowa, a jednak - co zaskakujące - uderzająco prawdziwy. Przyjmując taką stylistykę Elżbieta Juszczak serwuje historię o miłości, tożsamości i społecznych oczekiwaniach, w której prywatne pragnienia zderzają się z konserwatywnym krajobrazem obyczajowym, sprawiając, że czasem ma się wrażenie, że to śmiech przez łzy. Bo choć fabuła momentami śmieszy, to jednak często ów śmiech przeradza się w bolesną, wręcz gorzką refleksję.

Na pierwszy plan w tej opowieści wysuwa się Ewa Łączna – kobieta w średnim wieku, nauczycielka, matka, osoba przez lata żyjącą „po Bożemu”, „tak jak trzeba”. Jej życie toczyło się stabilnie, przewidywalnie, zgodnie z narzuconymi odgórnie regułami, których do pewnego momentu nie miała nawet zamiaru kwestionować. Można by wręcz powiedzieć – nuda! Coś jednak w niej się zmienia, coś co sprawia, że wszystko co do tej pory było znane, co gwarantowało poczucie bezpieczeństwa przestaje mieć znaczenie. A wszystko za sprawą strzały Amora. Gdy na scenę wchodzi tytułowa Biedna Mała C. – postać magnetyczna, zagadkowa, pełna wewnętrznych sprzeczności, uczucie, które łączy ją z Ewą sprawia, że mur własnych ograniczeń burzy się jak domek z kart. Mała C. - kobieta, której biografia mogłaby posłużyć za materiał na kilka osobnych powieści, jest właścicielką uczelni, osobą o trudnej, niejednoznacznej przeszłości, ale przede wszystkim kimś, kto wprowadza w życie Ewy element ryzyka, obietnicy i wolności. Ten proces zmiany Juszczak pokazuje w sposób niezwykle inteligentny – nadając mu dynamikę, która odmienia dotychczasowe nijakie życie Ewy.
Namiętność, która rodzi się między kobietami, jest przedstawiona bez taniego sentymentalizmu. Juszczak nie zamierza szokować, lecz stara się zwrócić uwagą na napięcie jakie rodzi się między kobietami, na granicę między pragnieniem a lękiem, wolnością a lojalnością, miłością a poczuciem społecznego potępienia. Ten wątek należy do najmocniejszych elementów powieści, a Autorka potrafi z bardzo dużą empatią pokazać, jak trudno zmieścić się w roli, która nie była dla nas szyta, a jeszcze trudniej – odważyć się ją z siebie zrzucić.

Wartością dodaną książki jest dostrzeganie niuansów polityczno-obyczajowej współczesności. Polska w tej powieści to kraj jednocześnie tragikomiczny i duszny, w którym urzędnicy przypominają aktorów z kabaretu, instytucje państwowe i samorządowe sparaliżowane są moralizatorską retoryką, a rodziny gotowe są na wszystko, byle tylko zachować pozory normalności.

Choć Autorka celnie wyśmiewa przy tym absurdy, z którymi wielu czytelników styka się na co dzień – i choć robi to z wdziękiem, czasem balansuje na granicy przesady. W niektórych fragmentach groteska staje się tak intensywna, że zaczyna przytłaczać emocjonalny rdzeń historii.

Nie zmienia to faktu, że Juszczak porusza temat trudny – późnego odkrywania własnej tożsamości i orientacji w świecie, który oczekuje stabilności i prostych definicji. Ewy nie da się jednoznacznie ocenić, a Biednej Małej C. nie da się zapomnieć. Obie bohaterki noszą w sobie ogromną siłę, choć manifestują ją inaczej: jedna przez bunt, druga przez autodestrukcję. I choćby dla nich warto poznać tę historię, do czego serdecznie zachęcam.