Życie Polskie W XIX Wieku

Stanisław Wasylewski pisał „Życie polskie w XIX wieku” sto lat temu. Wojna przerwała jego pracę i pozbawiła go znacznej części księgozbioru, którym wspomagał się podczas pisania. W ówczesnym czasie wymagania dotyczące publikacji naukowych były mniej restrykcyjne, Od ukończenia i pierwszego wydania książki do dziś zweryfikowano także część hipotez i informacji, dokopano się nowych faktów i pogłębiono ich interpretację.

Nie traktuję więc „Życia polskiego w XIX wieku”, jak też radzą krytycy literatury, jako pracy naukowej. Jest dla mnie zbiorem żywo pisanych esejów. Przy czym pamiętać należy, że Wasylewski, jako fascynat epoki romantyzmu, rozmiłowany i nieźle w niej zorientowany, przelał na karty tego opracowania całą swoją pasję w słowach wartko płynących , wypełnionych atrakcyjną, frapującą treścią. Czytanie „Życia polskiego w XIX wieku” jest czystą radością zanurzania się bez butli tlenowej w głębię malowniczego, bogatego w wydarzenia, przełomy polityczne, kulturalne fajerwerki i naukowe nowinki XIX wiecznego świata. Tlenu dostarcza nam każdy akapit, każdy rozdział. Mamy przed sobą rzeczywistość jakże różną od rozumowo pojmowanego, zważonego i zmierzonego oświecenia. Tutaj rządzi uczucie, wszystko czyni się „namiętnie”, młodzi „fajki palą namiętnie, tańczą walca namiętnie, czytają poezję Mickiewicza namiętnie”.

Analiza zmian pooświeceniowych jest prowadzona w sposób fascynujący, naszpikowana wyimkami z literatury potwierdzającymi i obrazowo objaśniającymi wysuwane tezy. W kraju rozebranym na kawałki, szczodrą ręką rozdanym ościennym potęgom, skreślonym z europejskich map, najwyższego znaczenia nabierają pojęcia takie, jak niepodległość i narodowość.

Elementy wzniosłe i nader poważne sąsiadują w monografii z dużo lżejszymi, a nawet dość frywolnymi sferami obyczajowości epoki stanisławowskiej. Potoczystemu językowi, pięknej, krasomówczej polszczyźnie i subtelnemu poczuciu humoru Stanisława Wasylewskiego zawdzięczamy nadzwyczajną przyjemność, jaką czerpiemy z lektury i klimat czasu spowijający nas i bez reszty wciągający w narrację.

Biografia autora porusza, szczególnie w kontekście jego przywiązania do polskości, tropienia jej w źródłach i pragnienia życia, jakim było spisanie jednego z najmroczniejszych fragmentów polskich dziejów, czasu, gdy Polska trwała nadal mocno w sercach Polaków, z innych miejsc wygumkowana, wyrugowana. Wasylewski, o dziwo, został oskarżony o kolaborację z okupantem w czasie II wojny światowej, i choć sąd w końcu go uniewinnił, przy tej okazji zdążono złamać mu życie i oberwać skrzydła. Z traumy, z jaką musiał się wówczas mierzyć, już się nie podniósł. Monografię XIX wiecznej Polski szlifował do śmierci. Ostateczny kształt nadał jej później Zbigniew Jabłoński, zaś książka, przepięknie, z niezwykłą starannością wydana przez Iskry w 2008 roku została przygotowana przez profesora Janusza Tazbira.

Zarzuca się jej błędy, niedociągnięcia i mało naukowe podejście do tematu. Czytelnicy otrzymali jednak dzieło wręcz wsysające ich w opisywany świat, niezwykle sugestywne i erudycyjne, które można potraktować jako niezłą wprawkę do dalszych dociekań i poszukiwań źródłowych. Niegdyś zaczytywałam się opracowaniami historycznymi podobnej klasy, Łojkiem, Łozińskim i oczywiście Jasienicą. Miały niebagatelny wpływ na moje zainteresowanie polską historią i dawną obyczajowością. Dołącza do nich Stanisław Wasylewski, do którego opowieści z pewnością jeszcze niejeden raz powrócę.

W poszczególnych rozdziałach (a jest ich niemało, bo dwadzieścia pięć) poruszane są kwestie polityczne, społeczne, ale także zagadnienia kultury i obyczaju, a że często wspominano o nich w utworach literackich, nie brak też najciekawszych cytatów z nich wybranych. Przyspieszeniu uległ rozwój technologii, co miało istotny wpływ na przemysł i zapotrzebowanie rąk do pracy w miastach. Zniesiono poddaństwo chłopów, cóż jednak mieli oni robić na wsi bez własnej ziemi, dalej zdani na łaskę pana i przezeń wykorzystywani. Zmieniała się więc struktura ludności, a to prowadziło do kolejnych przekształceń i roszad. Wiek XIX również w Polsce nabiera dynamiki i staje się coraz bardziej interesującym materiałem dla późniejszych badań historycznych.

Pomimo podejmowania tematów ważnych i poważnych, nie sposób powstrzymać śmiechu, gdy autor podsumowuje niektóre zwyczaje czy mody, nieco złośliwie i zawsze inteligentnie je puentując.

„Dawne spazmy modne zastąpiono histerycznymi wybuchami płaczu. Szlochają nie tylko kobiety podczas lektury, aż książki butwieją z wilgoci; płaczą żołnierze w obozach, dyplomaci w gabinetach. Maria Teresa, chlipiąca przy podpisywaniu aktu pierwszego rozbioru, była dzieckiem tej mody. Jakaś polska wariatka, zresztą kuta na cztery nogi w interesach, odbędzie pielgrzymkę do grobu Petrarki we Włoszech, aby zapłakać nad kościotrupkiem ukochanego kotka poety, albowiem zdechł przed 400 laty”.

Fascynacja Napoleonem przekłada się nawet na… taniec, imitujący wojskową szarszę piechoty, zwany konsjerż. Kobiety zaczynają rozumieć, że mogą zawalczyć o coś więcej, wyemancypować się, choć nie zdają sobie jeszcze oczywiście sprawy, do jakiego stopnia i jak dużo czasu im to zajmie. George Sand i Narcyza Żmichowska torują im drogę. Powieść zdobywa poczesne miejsce w literaturze, i utrzymuje je po dziś dzień. A że romantyzm to czas buntu i egzaltacji, tańcem zbuntowanym okrzyknięto salonowego walca i walcowano co sił, niczym na placu boju.

„Życie polskie w XIX wieku” dostarcza informacji i rozrywki, pozwala oswoić epokę, którą mieliśmy za czas cierpienia i smutku, tymczasem skrywa ona, jak żadna inna, swoje pikantne smaczki i ogniste rozrywki, nie uznaje umiaru, ponad niego wynosząc uczucie i temperament, intensywne przeżywanie życia do ostatniego tchu, czy to w walce, czy w tańcu, z jednakowym ogniem. Nikt nie przekazał lepiej, bardziej obrazowo i z większym talentem atmosfery charakteryzującej polski romantyzm. Stanisław Wasylewski oddał tej pracy pół życia, my czerpiemy z niej czytelniczą satysfakcję już lat kilkadziesiąt.