Zamieszki Przeszłe I Przyszłe

 Powrót do twórczości Joe Sacco po kilku latach przerwy był dla mnie doświadczeniem szczególnym. W 2022 roku mierzyłem się z momentami przytłaczającym „Hołdem dla ziemi” – reportażem graficznym o relacjach między rdzennymi mieszkańcami Kanady a państwem i korporacjami eksploatującymi ich ziemie. Tamten komiks był gęsty od faktów, mocno rozbudowany. „Zamieszki przeszłe i przyszłe” to dzieło znacznie krótsze, bardziej zwarte, ale wcale nie lżejsze w wymowie. To kolejne spotkanie z autorem, który konsekwentnie udowadnia, że komiks może być jednym z najpoważniejszych narzędzi reportażu.

Tym razem Joe Sacco zabiera nas do Indii, do stanu Uttar Pradeś, gdzie w 2013 roku doszło do krwawych starć między hinduistami a muzułmanami. Zamieszki w Muzaffarnagarze nie były największym wybuchem przemocy we współczesnych Indiach, ale właśnie ta „ograniczona” skala (zginęła nie cała setka ludzi) pozwoliła autorowi dotrzeć do wielu uczestników i świadków wydarzeń. Sacco próbuje zrozumieć jak rodzi się przemoc i kto ją podsyca.

Ten urodzony na Malcie autor, od lat pozostaje jednym z najważniejszych twórców reportażu graficznego na świecie. Wychował się w Stanach Zjednoczonych, gdzie zdobył wykształcenie dziennikarskie. Zyskał międzynarodowe uznanie dzięki komiksom poświęconym Palestynie, w których dokumentował dramaty ludności cywilnej. Jego twórczość jest wyraźnie osadzona po stronie tych, którzy nie mają głosu: ofiar wojny, mniejszości etnicznych, społeczności marginalizowanych. Sacco nie ukrywa swojego politycznego zaangażowania - interesuje go władza, propaganda, mechanizmy nacisku i manipulacji. Nie jest „neutralnym” kronikarzem. Jest świadkiem, który zadaje trudne pytania.

W „Zamieszkach przeszłych i przyszłych” nie chodzi jednak wyłącznie o opis konkretnego konfliktu religijnego. Sacco traktuje wydarzenia w Muzaffarnagarze jako modelowy przykład tego, jak działa przemoc w demokracji. Jaką rolę odgrywają narracje podsycające strach? Jak politycy wykorzystują lokalne napięcia? W jaki sposób tłum - nie tylko jego przywódcy - współtworzy spiralę agresji? Autor pokazuje, że zamieszki nie wybuchają w próżni. Są efektem lat napięć, nierówności, propagandy i cynicznych kalkulacji.

Formalnie to klasyczny Sacco. Gęsta, czarno-biała kreska, pełna detali, skupiona na twarzach rozmówców. Nie ma tu estetyzowania przemocy ani efektownych kadrów dla samego wrażenia. Jest reporterska skrupulatność. Ilustracje wymagają uważności. Sacco często umieszcza na planszach wiele informacji naraz: dialogi, komentarze, kontekst historyczny. Trzeba zwolnić. To nie jest komiks do „przekartkowania”. To reportaż, który czyta się powoli.

W porównaniu z „Hołdem dla ziemi” ta książka jest bardziej skoncentrowana tematycznie i mniej przytłaczająca objętością. A jednak pozostawia podobne uczucie ciężaru. Sacco nie daje prostych odpowiedzi. Nie wskazuje jednego winnego. Raczej odsłania mechanizmy - pokazuje, jak łatwo społeczeństwo może zostać popchnięte w stronę przemocy, jak cienka bywa granica między codziennością a katastrofą.

Dlaczego moja ocena nie jest wyższa? Być może dlatego, że mam wrażenie, iż Sacco porusza się tu w obszarze, który już dobrze znam z jego wcześniejszych książek. To nadal bardzo solidny, potrzebny reportaż, ale nie tak przełomowy jak jego najważniejsze dzieła. Momentami czułem też pewien chłód narracyjny - większy dystans niż w bardziej osobistych projektach autora.

Mimo to „Zamieszki przeszłe i przyszłe” to wartościowa lektura. To komiks, który udowadnia, że forma graficzna może służyć pogłębionej analizie politycznej i społecznej. To także przypomnienie, że przemoc - choć zakorzeniona w konkretnym miejscu i czasie - ma charakter uniwersalny. To, co wydarzyło się w jednym indyjskim stanie, może wydarzyć się gdziekolwiek.

Dobrze było wrócić do Joe Sacco. Nawet jeśli to spotkanie nie było tak intensywne jak poprzednie, to wciąż było ważne.